Pompidou XL over Van Eyck

28 februari 2020 -  Pompidou streek neer op de tentoonstelling Van Eyck. Een optische revolutie in het Museum voor Schone Kunsten in Gent. Chantal Pattyn sprak met zes specialisten over de kunst en de tijd van de gebroeders Van Eyck.

restauratie Lam Gods

In tien episodes verkent Pompidou samen met zes specialisten de tentoonstelling.

Pompidou XL is te bekijken op klara.be en op VRT NU

Zes specialisten

Jan Dumolyn vertelt wat we weten over de familie Van Eyck en hoe de beroemdste telg, Jan, pendelde tussen het Bourgondische hof van Filips de Goede en de stad Brugge en de vele burgerlijke opdrachtgevers. 

Maximiliaan Martens toont aan dat Jan Van Eyck een geleerde kunstenaar was die dankzij zijn kennis van de optica voor een ware revolutie zorgde in de schilderkunst.

Till-Holger Borchert kijkt naar Jan van Eyck als de kunstenaar van de 15de eeuwse noordelijke renaissance en vergelijkt hem met Italiaanse tijdgenoten. Van Eyck verwijst met prachtige grisailles vaak naar de beeldhouwkunst. Till-Holger Borchert belicht de relatie van van Eyck met de contemporaine beeldhouwkunst.

Matthias Depoorter belicht de natuurvorser in Jan Van Eyck.

Met Danny Praet ontrafelen we de betekenis van het veelluik van de Aanbidding van het Lam Gods en gaan we ook dieper in op de vele schilderijen die Van Eyck maakte met de Maagd Maria in de hoofdrol én de betekenis van het ware gelaat van Christus. In de 16de eeuw hadden Jan Van Eyck én het veelluik van het Lam Gods reeds een mythische status bereikt.

En met Frederica Van Dam gaan we op zoek naar de bronnen van de ‘mythe Van Eyck’.

Tien episodes

Aflevering 1 - De familie van Eyck

Aflevering 1 - De familie van Eyck

Hoe zit dat nu met Hubert en Jan? Wat weten we over de familie van Eyck?

Ook al weten we één en ander over Jan van Eyck, toch blijft hij nog grotendeels een raadsel.

Enkele fijne details kennen we dan weer wel , zoals bijvoorbeeld hoe zijn vrouw, Margareta, eruitzag. Dankzij het portret dat Jan van Eyck van haar maakte. 

En dan zijn er nog de broers Hubert en Lambert en een zus die ook Margareta heette. En dochter Livina van Eyck. 

Jan Dumolyn, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis (UGent), vertelt wat we weten uit de bronnen over de familie van Eyck . 

Aflevering 2 - Tussen hof en stad

Aflevering 2 - Tussen hof en stad

Was Jan van Eyck in de eerste plaats een hofschilder, verbonden aan het hof van de Bourgondische hertog Filips de Goede of behoort hij eerder tot het nieuwe type van de zelfverzekerde stedeling als inwoner van de rijke kunststad Brugge?

De bourgondische hertog Filips de Goede stond er op dat Jan Van Eyck zeer goed betaald werd als hofschilder en valet de chambre omdat hij zo voortreffelijk was in zijn kunst en in de wetenschap.

Toch genoot Jan Van Eyck ook de vrijheid om een huis te kopen in Brugge en te werken voor verschillende burgerlijke opdrachtgevers.

Van Eyck maakte prachtige portretten, zowel van mensen aan het hof, zoals van Baudouin de Lannoy als van collega’s in de stad, zoals van de goudsmid Jan De Leeuw uit Brugge. 

Met hoogleraar middeleeuwse geschiedenis Jan Dumolyn (UGent).

Aflevering 3 - Een geleerde kunstenaar

Aflevering 3 - Een geleerde kunstenaar

Jan van Eyck was niet alleen een steengoede ambachtsman, maar ook een kunstenaar met een grote intellectuele kennis.

Zo schreef de 15de eeuwse Italiaanse auteur, Bartolomeo Fazio, dat Van Eyck de Naturalis Historia van Plinius de oudere had gelezen.

Vooral het hoofdstuk over de beroemde Griekse schilder Apelles, hofschilder van Alexander de Grote zal de aandacht van Van Eyck getrokken hebben.

Kunnen we in de schilderijen van Van Eyck aanwijzingen vinden van zijn lectuur van Plinius? 

Hoogleraar kunstwetenschappen Maximiliaan P.J. Martens (UGent) vindt mogelijke sporen in het oeuvre. 

Aflevering 4 - Een optische revolutie

Aflevering 4 - Een optische revolutie

Hét hoofdthema van Jan van Eycks schilderkunst was het licht.

De vernuftige manier waarop Van Eyck het spel van het licht op verschillende materialen weergeeft, zoals de breking van licht in water, of de lichtreflecties op glanzende oppervlaktes, doet vermoeden dat hij zeer goed op de hoogte was van de baanbrekende inzichten die de Arabische geleerde Alhazen, reeds aan het begin van de 11de eeuw, over optica had geformuleerd.

Vanaf het midden van de dertiende eeuw werd de optica, zoals geformuleerd door Alhazen ook in Europa goed bekend.

Van Eyck slaagde er bovendien in om aan deze optische revolutie in de kunst ook een metafysische betekenis te koppelen. Ziedaar het genie Van Eyck.

Met hoogleraar kunstwetenschappen Maximiliaan P.J. Martens (UGent).

 

Aflevering 5 - De renaissance van het noorden

Aflevering 5 - De renaissance van het noorden 

De schilderkunst van Jan Van Eyck luidde een nieuw tijdperk in.

 Kijk naar hoe natuurlijk Jan Van Eyck zijn figuren in de ruimte wist te schilderen.

Toch behandelt Van Eyck het perspectief anders dan zijn Italiaanse tijdgenoten die het mathematische perspectief omarmden.

De realistische en plastische manier waarop Van Eyck de menselijke figuur weergaf was totaal vernieuwend. Denk aan de bijna levensgrote naakten van Adam en Eva in het veelluik van De Aanbidding van het Lam Gods

Kunsthistoricus en directeur van de Brugse musea, Till-Holger Borchert, vergelijkt de kunst van Van Eyck met die van zijn Italiaanse tijdgenoten.

Aflevering 6 - De ontdekking van de natuur

Aflevering 6 - De ontdekking van de natuur

Jan Van Eyck was een uitstekend observator van de natuur. En dat was hij op een quasi wetenschappelijke manier.

Dat Van Eyck een grote diversiteit aan planten tot in de kleinste details juist kon schilderen, of de vlucht van vogels, de verschillende lagen van een rotsformatie of het maanoppervlak, kan enkel voortkomen uit een doorgedreven analytische manier van kijken, in combinatie met zijn fenomenale schildertechniek.

Dat legt assistent curator van het Museum voor Schone Kunsten in Gent, Matthias Depoorter, uit.

Aflevering 7 - Van Eyck en de beeldhouwkunst

Aflevering 7 - Van Eyck en de beeldhouwkunst

Jan Van Eyck kon in zijn schilderijen op een prachtige manier beeldhouwwerk imiteren, met de grisailletechniek of het schilderen in grijstonen.

Hij was dan ook goed vertrouwd met de beeldhouwkunst.

Ongetwijfeld kende Van Eyck Brugse beeldhouwers zoals Tydeman Maes. In zijn eigen atelier werden ook beelden gepolychromeerd.

Misschien wilde Van Eyck met zijn minitieuze imitaities zeggen dat de schilderkunst een trapje hoger staat dan de beeldhouwkunst?

Want niet alleen kan de schilder, zoals de beeldhouwer, de menselijke figuur weergeven zoals uit hout of steen gebeiteld, daarbovenop kan hij de mens ook voorstellen als van vlees en bloed. Kijk maar naar Adam en Eva.

 Met kunsthistoricus en directeur van de Brugse musea, Till-Holger Borchert. 

Aflevering 8 - Het Lam Gods ontrafeld

Aflevering 8 - Het Lam Gods ontrafeld

Het is heerlijk om in te zoomen op al de schitterend geschilderde details op het veelluik van het Lam Gods. Maar wat is de betekenis van dit retabel?

Het veelluik met de ‘Aanbidding van het Lam Gods’ dat de gebroeders Van Eyck schilderden in opdracht van de Gentse patriciërs Joos Vijd en Elisabeth Borluut, toont een complex iconografisch programma.

Theologen en filosofen kunnen hun hart ophalen bij het ontrafelen van dit werk dat, zo vertelt Danny Praet, de samenvatting is van de hele (heils)geschiedenis van de mens. 

Danny Praet is hoogleraar antieke en middeleeuwse wijsbegeerte, en geschiedenis van het christendom aan de UGent.

 

Aflevering 9 - Moeder en zoon

Aflevering 9 - Moeder en zoon

In zijn religieuze werk had Jan Van Eyck een voorliefde voor de Maagd Maria en voor haar zoon, Christus die door Van Eyck werd geportretteerd als Vera Icon.

Van Eyck schilderde het ‘portret’ van Christus of de ‘Vera Icon’, het ware gelaat van Christus. Het was een beeld dat bijzonder populair was eeuwen na Van Eyck werd het nog steeds gekopieerd.

De versies die Van Eyck zelf schilderde, zijn trouwens verloren gegaan. Danny Praet vertelt over de betekenis van de ‘Vera Icon’.

Behalve de ‘Vera Icon’ heeft Van Eyck ook opvallend vaak de moeder van Christus geschilderd. 

Met hoogleraar antieke en middeleeuwse wijsbegeerte, en geschiedenis van het christendom, Danny Praet (UGent).

Aflevering 10 - De mythe

Aflevering 10 - De mythe

Reeds in de 16de eeuw bezat het veelluik van de ‘Aanbidding van het Lam Gods’ een mythische status.

Het veelluik werd voor de eerste keer gerestaureerd in de 16de eeuw. De vele overschilderingen, die door de recente restauratie weer werden weg genomen, dateren van toen.

Wereldberoemd was het veelluik al n de 16de eeuw.

Koningin van Elisabeth van Engeland wilde het. Ook Filips II van Spanje wilde het maar zelfs hij kon het niet kopen. Van lieverlee bestelde hij dan maar een grote kopie bij de schilder Michiel Coxcie.

Ook de mythe van Jan Van Eyck als uitvinder van de olieverfschilderkunst dateert trouwens van de 16de eeuw.

Met Frederica Van Dam, curator van het MSK.

 

Meer over Vlaamse identiteit

Welke aandacht besteedt de VRT aan Vlaamse muziek?

Beste Buren-huiskamerconcerten van Radio 2

Hoe klonken de originelen van #LikeMe seizoen 2?

Een koers vanuit hun kot: DeRonde2020

Nieuwe datum voor De Eregalerij

Eregalerij eert Soulsister voor een leven vol muziek

20 jaar Eregalerij eert Wouter Van Belle

Finalisten van De Humorklas 2020