Hoe brengt de VRT liveondertiteling op je scherm?

6 november 2020 - De VRT is er voor iedereen inVlaanderen. Elke Vlaming moet kunnen genieten van het VRT-aanbod, ongeacht afkomst, leeftijd of beperking. Specifiek voor slechthorende of dove mensen wordt daarom ondertiteling ontwikkeld.

Ondertitelaar aan het werk

De VRT is er voor iedereen in Vlaanderen. Elke Vlaming moet de kans hebben om van het aanbod op televisie, radio en online te kunnen genieten, maar voor mensen met een beperking is dat niet altijd even evident. Een tv-programma volgen is immers niet gemakkelijk als je slechthorend of doof bent. Daarom maakt de VRT gebruik van een aantal hulpmiddelen, zoals ondertiteling.

Catherine Etcheverry, teamhoofd ondertiteling: “Dankzij ondertiteling is het aanbod van de VRT voor iedereen toegankelijk, en kunnen ook dove of slechthorende mensen de actualiteit of een fictiereeks volgen. Dat is een cruciale taak van de VRT: er zijn voor iedereen. Maar ook voor mensen zonder een beperking is ondertiteling een meerwaarde, omdat ze zo programma’s en video’s kunnen bekijken zonder te storen of gestoord te worden.”  

Ook voor mensen zonder een beperking is ondertiteling een meerwaarde, omdat ze zo programma’s en video’s kunnen bekijken zonder te storen of gestoord te worden.”  

Catherine Etcheverry, teamhoofd ondertiteling

Tegenwoordig is ondertiteling een vorm van toegevoegd comfort voor alle kijkers, en niet uitsluitend voor wie een auditieve beperking heeft. Zo draagt ondertiteling bij tot het gebruiksgemak voor alle Vlamingen.

Waarom komen die ondertitels soms te laat?

Soms verschijnen de ondertitels pas nadat iets gezegd is op tv, ‘te laat’ dus. Die vertraging heeft niets te maken met een trage ondertitelaar, maar alles met het soort programma dat moet worden ondertiteld. Er zijn drie types:

  • Programma’s die ruim op voorhand worden opgenomen.
  • Programma’s die live worden opgenomen en met een kleine vertraging worden uitgezonden.
  • Programma’s die volledig live worden opgenomen en uitgezonden.

Wanneer programma’s op voorhand afgewerkt zijn, dan hebben de ondertitelaars meer tijd om de gesproken tekst correct te ondertitelen. Dat is doorgaans het geval met fictiereeksen als Thuis en programma’s als Blokken en Dagelijkse kost

Het duurt gemiddeld vier uur om één aflevering van Thuis (25 minuten) te ondertitelen.

Op de VRT zijn er echter heel wat programma’s die zo goed als live worden uitgezonden. Denk maar aan Het journaal, Terzake, De afspraak

Om de ondertitelaars de tijd te geven om correcte ondertitels te maken, worden die programma’s doorgaans met een kleine vertraging uitgezonden. Soms is die uitzendvertraging vijf minuten, soms een uur. Die vertraging schetst het kader waarbinnen de hele uitzending ondertiteld moet worden. Zo’n vertraagde live-uitzending geeft de mogelijkheid om de beelden van correcte ondertitels te voorzien, synchroon met wat er wordt gezegd.

Wanneer de ondertitelaars echt live moeten ondertitelen (dus zonder kleine vertraging), verschijnen de ondertitels iets later dan wat wordt gezegd. Dat is het geval bij onverwachte gebeurtenissen of uitzendingen waarbij niets kan dus worden voorbereid, zoals een verkiezingsshow of sportwedstrijden. Wanneer je de ondertitels op je scherm iets later ziet verschijnen dan wat wordt gezegd, dan heb je te maken met live-ondertiteling.

Ondertitelaars moeten soms echte ondertitelmarathons uitzitten, waarbij ze meer dan acht uur aan één stuk wedstrijden volgen en ondertitelen. Tijdens zulke marathons kunnen ze hun werkplek niet verlaten, ook niet om even wat te eten of te drinken te halen. Voorbeelden daarvan zijn wielerwedstrijden als de Ronde van Vlaanderen, Parijs-Roubaix en bergritten in de Tour de France.

Liveondertiteling: een uitdagende race tegen de klok

Bij een live-uitzending luistert de ondertitelaar mee naar de televisie of het studiosignaal. De ondertitelaar krijgt de gesproken tekst dan pas voor het eerst te horen, zoals ook het geval is bij de kijkers thuis. Hij weet dus net als het publiek niet wat er gezegd zal worden.

De ondertiteling van live-uitzendingen werkt via spraakherkenning. Dat houdt in dat de ondertitelaar meeluistert met wat wordt gezegd, waarna hij die gesproken dialoog opnieuw inspreekt. Via een spraakherkenner wordt die ingesproken dialoog dan omgezet in tekst. Zodra de spraakherkenner de opnieuw ingesproken dialoog omzet in tekst, zijn de eerste ondertitels een feit.

Leo Maet, ondertitelaar: “Wielerwedstrijden moeten we altijd goed voorbereiden. We maken vooraf een lijst met namen van renners, hellingen, gehuchten langs het parcours... Die stoppen we dan in onze spraakherkenningssoftware. Maar we kunnen niet op alles voorbereid zijn. Op dode momenten tijdens de koers vertellen Michel Wuyts en José De Cauwer bijvoorbeeld heel spontaan over Franse dorpjes, chateaus, obscure rittenkoersen in Sicilië, de carrière van een onbekende renner in de kopgroep… Allemaal onbekende woorden voor onze software. Dan proberen we zo goed en zo kwaad mogelijk mee te zijn door snel-snel informatie op te zoeken.”

Die eerste ondertitels moeten natuurlijk wel nog gecontroleerd worden. Het kan namelijk altijd gebeuren dat de spraakherkenner een woord of begrip niet herkent en dat verkeerd omzet. Een corrector bekijkt die ondertitels dus nog eens voor ze op het scherm verschijnen, om zeker te zijn dat er geen fouten meer in staan. Dit hele proces moet snel verlopen, zodat de kijker thuis niet al te lang op de ondertitels moet wachten. Live ondertitelen is dus een uitdagende race tegen de klok.

Anekdote: “Het herinspreken van de tekst is niet zo evident als het lijkt. Als je niet heel duidelijk articuleert, kan je bijvoorbeeld ‘tennis’ zeggen terwijl er ‘penis’ op je scherm verschijnt. En het is natuurlijk niet de bedoeling dat zoiets op uitzending komt!”

Per aflevering van Alleen Elvis blijft bestaan ( 90 minuten) zijn er ongeveer 1500 ondertitels nodig. De ondertitelaars zijn daar meer dan twaalf uur mee bezig.

De zin en onzin van spraakherkenning

Het lijkt misschien tijdverlies of onzinnig om de dialogen in bijvoorbeeld De afspraak of Terzake opnieuw in te spreken. Waarom werken met een spraakherkenner die de tekst omzet in ondertitels, als je dat gewoon zelf kan uittikken of de spraakherkenner op de klank van de opname kan zetten?

Spraakherkenning levert een aantal voordelen op voor de ondertitelaar:

  • De gasten in de programma’s spreken meestal niet in mooie volzinnen. De zinnen zijn complex opgebouwd, te lang of onvolledig, en kunnen dus niet rechtstreeks als ondertitels dienen. Daarom lezen de ondertitelaars de uitgesproken zinnen opnieuw in. Zij maken er mooie zinnen van, zodat het publiek leesbare en begrijpelijke ondertitels te zien krijgt.
  • De ondertitelaars moeten steeds ‘in ondertitels’ denken en rekening houden met de breedte van het scherm waarop de ondertitels komen te staan. De ondertitels moeten immers steeds op het scherm passen. Te lange zinnen passen niet binnen die bepaalde breedte en moeten dus worden aangepast.
  • De ondertitels mogen elkaar ook niet te snel opvolgen, anders heeft het publiek onvoldoende tijd om ze allemaal te lezen. De leessnelheid van het publiek is dus ook een factor waarmee ondertitelaars rekening moeten houden.

De aanpassingen van de ondertitelaars aan de gesproken tekst zijn doorgaans relatief klein. Het gaat om woorden die worden ingekort of vervangen door eenvoudigere synoniemen. Aan de essentie van de inhoud wordt niet geraakt.

Ondertitelen is complexer dan het lijkt. Het vereist een intense alertheid, zeker bij liveprogramma’s. Ik heb dan ook veel bewondering voor mijn mensen, en ik ben trots dat ik aan het hoofd mag staan van dit team goochelaars.”

Catherine Etcheverry, teamhoofd ondertiteling
Het scherm dat de ondertitelaar ziet

Door elkaar pratende politici

Liveondertitelen is niet gemakkelijk en moet zeer snel verlopen om mee te zijn met datgene dat wordt gezegd. Het proces wordt nog een pak complexer indien verschillende mensen tegelijk aan het woord zijn, zoals tijdens debatten in verkiezingsshows waarbij meerdere politici tegelijk het woord nemen.

In zo’n geval moeten de ondertitelaars keuzes maken: wat is het belangrijkste dat wordt gezegd? De inhoudelijke essentie proberen ze vervolgens weer te geven via ondertiteling. Soms wordt er op zo’n manier door elkaar gepraat dat zelfs de horende kijker er niets van kan maken. In dat geval wordt er niet langer ondertiteld, maar zal op het scherm de volgende boodschap verschijnen: “ZE PRATEN DOOR ELKAAR”.  Tijdens live-uitzendingen is dat echter heel uitzonderlijk. 

Dossier: toegankelijkheid
donderdag 05 november 2020
05 november 2020

Meer over toegankelijkheid

‘Schrijfassistent Nederlands voor anderstaligen’ helpt (bijna) foutloos schrijven

Wie heeft het licht uitgedaan?

Hoe brengt de VRT liveondertiteling op je scherm?

Project Zomerschool. Vlaanderen vindt steun bij Vlaamse regering en VRT

VRT-gebarentaalproject Content4All wint de NAB Technology Innovation Award 2020

Nachtwacht met luisterverhalen

Herbeleef Taaldag 11

Hoe maakt de VRT haar aanbod toegankelijk voor iedereen?