Hilsenrath schetst mooi portret in licht proza

Edgar Hilsenrath (°1926) is de auteur van “De nazi en de kapper”, het controversiële en geestige verhaal van een nazi die een joodse schutskleur aanneemt om aan zijn ontmaskering te ontsnappen. Ook in het nieuwe boek van Hilsenrath is er een Duitse deserteur die aan het vuurpeloton wil ontsnappen door kaftan en keppeltje te dragen, maar zo al snel in een beestenwagen op weg naar de gaskamers belandt. Dat is maar een tragi-komisch detail. "De thuiskomst van Jossel Wassermann" vertelt met wonderlijk verteltalent en zuurzoete "witz" de opgang en ondergang van een joodse sjtetl in eeuwenlang betwist gebied.
Jossel Wasserman is een joodse fabrikant van ongezuurd brood. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vluchtte hij uit een Italiaans krijgsgevangenkamp, waarna hij in Zwitserland belandde en de dochter van een rijke fabrikant trouwde.
In 1932 werd hij feestelijk ingehaald in zijn geboorteplaats in de Bukowina, ooit Oostenrijks en nu Roemeens gebied. Maar zijn gierigheid werd niet in dank afgenomen. Nu ligt hij op sterven. Hij dicteert twee testamenten aan zijn joodse advocaat en christelijke notaris.

Het ene deel van de erfenis gaat naar zijn neef Jankl, een wat domme waterdrager die zo eindelijk met zijn gebochelde geliefde kan trouwen, het andere naar de joodse gemeenschap van Pohodna. Het testament zal samen met zijn lijkkist naar het oude sjtetl vervoerd worden. Maar dat kan nog lang duren (de oorlog breekt de dag na zijn dood uit) en zullen er na de oorlog nog joden in Pohodna leven?

Stervende Jossel vertelt zijn geschiedenis

“De thuiskomst van Jossel Wasserman" begint met een proloog waarin de joden van Pohodna zes dagen lang opgesloten in treinwagons op hun transport naar de dood wachten. De stervende Jossel vertelt zijn geschiedenis aan de ongeduldige juristen.
Het verhaal begint als een voorvader van Jossel vanuit het onveilige Rusland in Prohodna belandt. Waar een rivier is, is een markt, waar een markt is komen joden en later boeren, en hoort een café dat de Wassermans van vader op zoon zullen uitbaten. Jozef II was een verlicht monarch.

Later, onder keizer Frans-Jozef I, worden de joden enthousiaste aanhangers van de Oostenrijkse dubbelmonarchie, in tegenstelling tot de Hongaren, Polen en Tsjechen die naar zelfbeschikking streven.

Als in 1855 de keizer na een legeroefening de herberg bezoekt en de stokoude overgrootmoeder van Jossel een zoute haring uit de keel van de keizer haalt, belooft de vorst bescherming en ontvoogding aan de joden.

Typisch joodse, scherpe humor

Even grotesk is de heldendaad van korporaal Jossel Wassermann. Plichtsbewust maar ver van heldhaftig, maakt hij 214 Italianen gevangen op een wijze die soldaat Sveijk jaloers zou maken. Maar de kern van het boek is de tekening van het stadje waar joden, Roethenen, Hongaren, Polen en Duitsers samenleven, in onderling wantrouwen maar in relatieve vrede.
Het is een kleurrijke en archaïsche joodse gemeenschap, tegelijk angstig en zelfbewust, godvruchtig en beseffend dat de 613 geboden van Jahweh niet altijd uitvoerbaar zijn. Het is een wereld van sjnorrers, loefmensjin en rebbes, van sjtiebls, cheiders en tsaddeks.

Lezers van Isaac Bashevis Singer zullen deze wereld herkennen: gesloten en warm in zijn culinaire en religieuze gewoonten en zijn solidaire lotsverbondenheid, maar als steeds angstig voor de boze buitenwereld. En de bedreiging komt zowel uit de antisemitische hoek als van het eigen verlangen naar veiligheid en assimilatie (die deze samenlevingsvorm bedreigt).

Edgar Hilsenrath tekent deze wereld in aardse geuren en kleuren, ingetogen maar ver van preuts. De niet-joodse notaris heeft veel uitleg nodig wat in dit lichte proza, waarin de dialoog overheerst, de mogelijkheid schept tot spontane uitleg van Jiddische taal en gewoonten. En de scherpe humor is typisch joods maar ook zeer goed herkenbaar en universeel in zijn lucide verweer.

Johan De Haes

De blog van Johan De Haes.

De thuiskomst van Jossel Wasserman

vertaling Elly Schippers
uitgeverij Athos