Antwerpen heeft zijn eigen Rembrandt

Het Museum van Schone Kunsten in Antwerpen is een meesterwerk rijker. Het doek is niet aangekocht, het museum bezit het al sinds 1886, maar het verhuisde naar het depot omdat er vijftig jaar geleden twijfels waren gerezen over de schilder. Was het de grote Rembrandt -de meester van het wereldberoemde doek "De nachtwacht"- of niet? Grondig wetenschappelijk onderzoek bracht uitsluitsel: Antwerpen bezit wel degelijk een authentieke, mooie Rembrandt. Vanaf vandaag te bewonderen op de eerste verdieping van het museum.
Een tijdje geleden betrad Prof.Em. Ernst van de Wetering (1938) het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen,. Hij werd meteen naar een zaaltje gebracht waar - naar sterk vermoeden, zeker na grondige reiniging - er zich een schilderij van Rembrandt van Rijn (1606-1669) zou bevinden. De professor richtte zijn blik op het doek, focuste zijn ogen, en zei blij: “ Dit is een Rembrandt, dit is een authentieke Rembrandt”.
Op de persbijeenkomst verontschuldigde hij zich voor zijn hoerakreet: "Dat was niet erg wetenschappelijk van me, maar toen ik langzaam naar het schilderij stapte, wist ik het zeker - toen voor mij de illusie verf werd en de verf nadien opnieuw illusie - haalde ik diep adem en ik wist: ik sta voor een originele Rembrandt”.

De professor vertelt het graag en geestdriftig. Met hetzelfde enthousiasme doet hij voor de pers het wetenschappelijk onderzoek uit de doeken. Want een intuïtief oordeel dat is één, wetenschappelijke, iconografische bewijzen, dat is twee.

De twijfels

Het doek uit 1637 met signature van Rembrandt in de rechterbovenhoek werd eeuwen lang aanzien als een echt werk van de Nederlandse grootmeester. Het werd opgenomen in de collectie van de Franse Hertog d’Orléans. In de catalogi werd het steevast omschreven als "Le portrait d’un bourguemestre".

Nadat de collectie d’Orléans was verkocht, maakte het portret een lange tocht langs diverse veilingen in Groot-Brittannië en Frankrijk. Toen genoot het doek een grote renommee.
Eleazar Swalmius (1582-1652) was geen burgemeester maar wel predikant bij de strenge Nederlandse Hervormde kerk. Het is onduidelijk waarom zijn functie werd veranderd: om redenen van religieus fatsoen of om het portret meer prestige te geven?

Waarschijnlijk heeft Rembrandt ook zijn vrouw en zijn dochtertje geportretteerd maar die werken zijn spoorloos. In de jaren zestig gingen de kunsthistorici twijfelen aan de authenticiteit van het werk. In de catalogue raisonné van de Groningse hoogleraar Horst Gerson ( 1907-1978) werd het niet meer beschreven als een Rembrandt.

Het museum in Antwerpen haakte het werk van de muur en het belandde in het depot. Maar de twijfels bleven, en toen een mecenas bereid was om de kosten van een grondige reiniging te betalen, kon het echt wetenschappelijk werk van start gaan.

De bewijzen

In Antwerpen kreeg het portret van Eleazar Swalmius een grondige poetsbeurt. Een dikke, vergeelde vernislaag maakte het werk dof en onscherp. De zwarte en grijze partijen en de subtiel aangebrachte plooien van de tabbaard of lange, hoog gesloten en onderaan wijd uitlopende toga, waren onzichtbaar.

Na reiniging einde 2007 bleken alle verflagen intact. Restauratie bleek niet echt nodig. En röntgenfoto’s, infraroodmetingen en verfmonsters brachten veel details aan het licht: het linnen doek kwam van een rol met breedte 110 centimeters. Zo werden er twee lappen aan elkaar geweven. Een gebruikelijke techniek in het atelier van de meester uit Amsterdam.
Heel belangrijk is de wijze waarop het werk schildertechnisch is opgebouwd. Eerst schetste hij de figuur, en dan werd de achtergrond (onder meer een tafelkleed en boeken) losjes en dun aangebracht.

Rembrandt begon te schilderen van achter- naar voorgrond, laag per laag. Zo is op de RX'en duidelijk zichtbaar hoe de arm gerafeld is, en hoe de witte manchet werd ingekort.

Ook de kleuren verraden veel: het goed doorbloedde gelaat van de predikant is picturaal magistraal opgebouwd: de kleuren gaan met ontelbare, haast onvoelbare schakeringen van warm naar koel. Een onmiskenbaar kenmerk Rembrandt. Dit is een typisch portret met de stijlkenmerken van de vroege barok.

Op zaterdag 8 augustus gooien 15 Antwerpse Musea de deuren open. Eén van de topics is "Het portret van Eleazar Swalmius". De bezoeker kan van heel nabij het schilderij van Rembrandt bestuderen en bewonderen.

In hetzelfde museum wordt er ook een soundscape gecreëerd bij de werken van Constant Permeke en Rik Wouters. Een spektakel dat omstreeks middernacht een mysterieuze finale kent. De museumnacht in Antwerpen begint om 19 uur ’s avonds en loopt tot 1 uur ’s nachts.

Yves Jansen

Rembrandt

waar Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
info www.kmska.be
www.museumnacht.be