Het Verdrag van Lissabon: ja of neen?

De Ieren stemmen vandaag voor of tegen het Verdrag van Lissabon. Dat verdrag verandert de spelregels van de Europese Unie. Maar wat is dat eigenlijk, en waarom zouden de Ieren ja of neen stemmen?

Het Verdrag van Lissabon verandert de spelregels van de Europese Unie. Door de uitbreiding tot 27 lidstaten kan de EU niet meer werken zoals vroeger. Daarom schaft het Verdrag de unanimiteitsregel in een aantal beleidsdomeinen af.

Er zal bijna altijd meerderheid tegen minderheid beslist worden, behalve als het gaat om defensie, buitenlands beleid en belastingen.

Het Europees Parlement krijgt meer macht. Op bijna alle gebieden zal het op voet van gelijkheid met de Raad van Ministers meebeslissen over Europese wetten. Ook bij de opmaak van de Europese begroting krijgt het parlement meer macht.

Het Verdrag voert ook nieuwe functies in. De staatshoofden en regeringsleiders zullen een vaste voorzitter kiezen (een “president”), die 2,5 jaar (maximaal 5 jaar) hun topbijeenkomsten zal leiden.

Hij of zij zal ook het gezicht van Europa zijn in internationale ontmoetingen, bijvoorbeeld met de Amerikaanse president Barack Obama. Europa zal ook een “minister van Buitenlandse Zaken” krijgen.

Waarom stemmen de Ieren een tweede keer?

Ierland is het enige land waar er een referendum gehouden wordt over het Verdrag van Lissabon. De Ieren hielden al eens een referendum in 2008, en toen stemde een meerderheid tegen het Verdrag.

In de 26 andere landen hebben de nationale parlementen intussen het Verdrag wel al goedgekeurd.

De Ierse regering onderzocht waarom de Ieren tegenstemden. Dat had vooral te maken de schrik dat Ierland geen Europees Commissaris meer zou hebben (het Verdrag van Lissabon bepaalt dat de Commissie vanaf 2014 kleiner moet worden).

En de Ierse tegenstemmers waren ook bang dat Europa door het Verdrag van Lissabon het abortusverbod in Ierland ongedaan zou maken, of de belastingen in Ierland zou verhogen, of dat het een einde zou maken aan de Ierse neutraliteit.

Alle regeringsleiders hebben in juni een formele belofte op papier gezet dat daar niets van aan is, en dat elk land zijn Commissaris zal houden. Met die beloftes op zak, besloot de Ierse regering om opnieuw een referendum te houden.

Wat als ze opnieuw "neen" stemmen?

Een nieuwe "neen" zou een uppercut zijn voor de Europese Unie, na 10 jaar gepalaver over deze Europese “staatshervorming”. Hier en daar wordt al gesproken over een plan B. De Italiaanse premier Silvio Berlusconi suggereerde dat er dan maar een harde kern gevormd moet worden van landen die nauwer willen samenwerken.

Wat als ze "ja" stemmen?

Volgens de peilingen zullen de Ieren deze keer"ja" stemmen. Maar daarmee is de kous niet af. De Tsjechische president Vaclav Klaus heeft nog altijd zijn handtekening niet onder het Verdrag gezet, en hij wil daar zo lang mogelijk mee wachten, ook al heeft het Tsjechische parlement het Verdrag wel al goedgekeurd.

Klaus is een tegenstander van het Verdrag van Lissabon, dat volgens hem de Tsjechische soevereiniteit aantast. Ook de Britse Conservatieven (de Tories) vinden dat, en zij hebben aan Klaus gevraagd om te wachten met ondertekenen tot na de Britse verkiezingen, volgend voorjaar.

De Tories hopen die verkiezingen te winnen, en zij willen dan ook een referendum houden over het Verdrag van Lissabon. De Tories hopen dat de Britten neen zullen stemmen, en zo alsnog het Verdrag zullen torpederen.

Wanneer de Ieren "ja" stemmen, zullen alle ogen zullen dus op Klaus gericht zijn. Hij heeft trouwens een argument om zijn handtekening uit te stellen. Een groep senatoren heeft dinsdag aan het Tsjechische Grondwettelijke Hof gevraagd om te onderzoeken of het Verdrag van Lissabon de Tsjechische soevereiniteit aantast. Klaus zou dus kunnen wachten op de beslissing van het Tsjechische Grondwettelijke Hof.

Een periode van onzekerheid

Het Verdrag zal zeker niet voor 1 november in werking treden. Dat is een probleem voor de Europese Commissie, het dagelijkse bestuur van de EU, want het mandaat daarvan loopt af op 31 oktober. Vanaf dan kan de Commissie alleen lopende zaken behandelen.

De huidige regels (het Verdrag van Nice) schrijven voor dat er vanaf 1 november minder Commissarissen moeten zijn dan lidstaten. Het (aangepaste) Verdrag van Lissabon behoudt één Commissaris per lidstaat.

Men zou een Commissie met 26 (in plaats van 27) Commissarissen kunnen benoemen (volgens Nice). Zodra Lissabon in werking treedt, wordt dan de 27e benoemd.

Maar welk land zal zijn Commissaris inleveren? Dat is iets waar de regeringsleiders eenparig over moeten beslissen…

Een andere optie is om te wachten. De huidige Commissie blijft in functie, maar kan alleen lopende zaken afhandelen. Op een moment van economische crisis, en met de klimaatonderhandelingen in Kopenhagen in het vooruitzicht, is dat niet meteen een oplossing die lang gerekt kan worden.

De Europese Raad kan ook pas een “president” krijgen wanneer het Verdrag van Lissabon door iedereen is goedgekeurd. Maar nu al doen allerlei namen van mogelijke kandidaten de ronde: Tony Blair, Jan Peter Balkenende, Felipe Gonzalez, en zelfs Herman Van Rompuy. Op de Europese top van 29 en 30 oktober staat deze kwestie op de agenda.

Rob Heirbaut