Theo van Gogh, 5 jaar na zijn dood

De Nederlandse cineast, columnist, cynicus, moslimcriticaster Theo van Gogh werd vandaag precies vijf jaar geleden vermoord in de buurt van zijn huis in Amsterdam oost. Mohammed B. schoot en stak hem dood. Op het lichaam van Van Gogh bleef een bericht achter voor Ayaan Hirsi Ali.

Met Hirsi Ali, voormalige Tweede Kamerlid voor de VVD, maakte Van Gogh de film "Submission". Een film die zijn moordenaar in het verkeerde keelgat schoot. De kritiek op de islam in die film kon Mohammed B. niet velen.

De moord veroorzaakte grote commotie in Nederland. Commotie die er misschien vijf jaar later nog wel is, maar niet meer rechtstreeks verbonden wordt aan de moord op Van Gogh. Het debat over de islam is harder geworden, veel harder. Daar was Van Gogh de laatste jaren voor zijn dood mee bezig (hij noemde moslims bijvoorbeeld geitenneukers), maar daar is met name de politicus Geert Wilders mee verdergegaan.

Wilders moet zich in januari voor de rechter verantwoorden voor zijn uitspraken over de islam. In een interview met de Amsterdamse krant Het Parool geeft hij aan dat "de elite" van Nederland Theo van Gogh "in zijn hemd heeft gezet". In de krant maakt Wilders de balans op van de afgelopen vijf jaar en hij komt tot de conclusie dat “de vrijheid van meningsuiting sinds de moord alleen maar verder is ingeperkt.” 

Ayaan Hirsi Ali zegt ongeveer hetzelfde. De oud-politicus woont en werkt tegenwoordig in Amerika. Volgens Hirsi Ali is de vrijheid van meningsuiting in Nederland niet gewaarborgd. De moord op Theo van Gogh betekent volgens haar het failliet van de rechtsstaat.

In een interview met Het Parool haalt Hirsi Ali (foto) uit naar de bewindslieden van destijds, naar de multiculturalisten in de Kamer en naar de gevestigde middenpartijen, die integratieproblemen volgens haar blijven toedekken. ''Waar het over moet gaan, de civilisatie van de islam, komt helemaal niet aan de orde.''

Die gevestigde orde waar Hirsi Ali het over heeft, burgemeester Job Cohen van Amsterdam bijvoorbeeld, is veel milder tijdens het opmaken van de balans. Cohen vindt weliswaar dat het debat over de islam is verscherpt, de discussie over de vrijheid van meningsuiting is aangewakkerd. En hij vindt ook dat het vertrouwen tussen de verschillende bevolkingsgroepen in Nederland niet groter is geworden. Maar de burgemeester heeft ook het idee dat moslims in Nederland weerbaarder zijn geworden.

Theo van Gogh wordt deze dagen voornamelijk in de media herdacht. Veel verhalen in de weekendkranten, veel verhalen vandaag op radio en televisie. Vanavond is er bij de publieke omroep een groot debat over hoe Nederland veranderd is na de moord op Van Gogh.

Een officiële herdenking in Amsterdam is er niet. De gemeente had niet het idee dat daar behoefte aan zou zijn. Bij het monument De Schreeuw, dat ter nagedachtenis aan Van Gogh is gemaakt, wordt vandaag wel een minuut stilte gehouden en worden bloemen gelegd. Deze herdenking wordt niet georganiseerd door de gemeente, niet door de vrienden van Theo van Gogh, maar door de vrienden van Pim Fortuyn, de politicus die in 2002 werd vermoord. Dat is misschien ook wel logisch, want de veranderingen in Nederland begonnen vooral tijdens de opkomst en na de moord op Fortuyn.

Joris van de Kerkhof