"Pasta met een pintje"

Politicoloog Carl Devos laat elke zaterdag zijn licht schijnen op het reilen en zeilen in de Belgische politiek.

Het moet ergens eind 2003 geweest zijn. In een restaurant op de Grote Markt van Kortrijk. Twee keer pasta, hij met een pintje. Een sympathieke kerel. Vrij onbekend, vol ideeën en goesting. Ons kennismakingsgesprek werd geregeld onderbroken door opgewonden telefoontjes - nog niet op de blackberry - van belangrijke christendemocraten. Die mijn tafelgenoot kordaat van antwoord diende. Daar sprak een man met leiderschap. Die zijn inspiratie haalde bij de "Laptop und Lederhose" van de Duitse christendemocraten. Je voelde het zo: deze man zou nog van zich doen spreken.

De Yves Leterme van mijn eerste ontmoeting is niet meer de Yves Leterme van na juni 2007. Die Yves Leterme heeft veel meegemaakt. Hij heeft veel belagers, maar ziet ze ook waar ze er niet zijn. Hij zit met te veel openstaande rekeningen in het hoofd, geeft de schuld te vaak aan anderen. Maar die eerste Leterme, die van het pastarestaurant, is niet dood. Als Leterme het wil kan hij premier zijn, een goede premier zelfs. Maar dan moet hij eerst alle revanchisme, frustratie en calimerocomplexen van zich affietsen. De vraag is of hij het wil, en of anderen het hem zullen gunnen.

Daarbij is het niet eens het belangrijkst dat Leterme achtervolgd wordt door zijn eigen, stoere woorden. Lees wat Herman Van Rompuy vóór juni 2007 verklaarde - geen regering zonder staatshervorming. Juist, de woorden van Van Rompuy vielen minder op - vandaar dat hij zo gemakkelijk in topfuncties rolt - wegens geen campagneleider en kandidaat-premier, maar ze waren er wel. Die harde woorden (onverwijld, vijf minuten, zijn uitspraken over magistraten, etc.) zullen Leterme achtervolgen, maar op zich valt daar mee te leven.

De vraag is of zijn coalitiepartners een herkansing mogelijk maken. De liberalen zijn niet zijn grootste probleem: Open VLD heeft andere zorgen, MR is te koop met een postje, onder de smoes dat anders alle internationale functies voor de Vlamingen zijn. Maar vooral "de Franstaligen" zullen lastig doen. Le Soir spreekt zelfs een veto uit tegen Leterme. Meer een bewijs van zelfoverschatting dan van kritische journalistiek, maar tevens illustratie van de Franstalige frustratie. Ze beseffen - zelfs ten huize Reynders - dat een Franstalige premier er niet meer in zit, maar de Franstaligen willen dan minstens hun zeg kunnen doen over de leider van de regering waarin zij de meerderheid leveren. En gelijk hebben ze. Een premier moet niet alleen door zijn eigen partij gesteund worden, maar door alle partijen die zijn broze meerderheid vormen. En die hebben slechte ervaringen met Leterme.

Leterme staat voor een dilemma

De voornaamste uitdaging die de federale regering van verkiezingen scheidt is BHV en een staatshervorming, bron van alle kommer en kwel sinds juni 2007. Leterme staat voor een dilemma: als hij de Wetstraat 16 aan anderen overlaat, uit schrik om (communautair) onderuit te gaan, en zijn vervanger maakt wel een goede beurt (met of zonder BHV-akkoord), dan is het hoogste ambt voor Leterme wellicht voor altijd verkeken. En vermoedelijk wil hij graag ooit nog eens bewijzen dat hij het wel kan.

Als de opvolger van Van Rompuy slaagt zal Leterme lafheid verweten worden en onkunde. Als de opvolger van Van Rompuy faalt zal Leterme voor sommigen nog altijd laf zijn, maar voor velen verstandig: hij wist dat het niet doenbaar was. En vanaf 2011 kan hij het, met een schone lei, met vier jaar vertraging, dan toch nog eens proberen.

Het nieuws over de mogelijke verhuizing van Van Rompuy naar het Europees presidentschap was welgekomen vulsel in een voor het overige politiek nieuwsluwe vakantieweek. Dat nieuws trok een blik speculaties en speculanten open. Experts moesten tot drie, vier keer toe overal hetzelfde gaan vertellen. De Europa-kenners wisten het ook niet zeker, de Wetstraatanalisten evenmin: de eersten niet of Van Rompuy president zou worden, de tweede niet of Leterme premier zou worden. In elk geval is er al veel poeder verschoten nog voor er ook maar iets gebeurde.

Natuurlijk wil Van Rompuy president van Europa worden. Als hij dat niet zou willen, dan moet hij alleen maar een verklaring opstellen waarin hij zich expliciet kandidaat stelt en waarin hij een visionaire en voluntaristische invulling van dat presidentschap omschrijft. Als hij het niet haalt, dan houdt hij er wel een paar hagiografische krantenberichtjes aan over. Wat zouden die auteurs doen als Van Rompuy moet blijven en mislukt in zijn laatste Belgisch werf?

Van Rompuy is een opperste klasbak, maar zelfs dat volstaat niet om de communautaire angel uit de regering te halen. Wie zegt dat Van Rompuy zou slagen? De voortekenen waren alvast, zeker na de stemming van het Vlaamse decreet op de inspectie van faciliteitenscholen, niet gunstig. Reynders zal met plezier zijn trouwste keurkorps - het FDF - in de voorste linies sturen. Wie zegt dat Van Rompuy, hem kennende, niet heel creatief met zijn laatste werf zou omgesprongen zijn/zal omspringen? De stemming over BHV simpelweg niet agenderen in de plenaire vergadering? Een eenmalige noodwet die voor één keer de arrondissementele kieskringen herinvoert, of een andere tijdelijke maatregel? BHV rekken tot na het Europees voorzitterschap, om dan naar een "Vlaamse stemming" en dus vervroegde verkiezingen te gaan die achteraf door Kamer en Senaat gewettigd worden?

Uiteraard is beter en best: een goed, permanent BHV-akkoord ingebed in een staatshervorming. Een kleintje - meer zit er toch niet in - die de kiemen van de grote (vanaf 2011) in zich heeft. Maar zelfs een Van Rompuy zou het geweldig moeilijk hebben om dat te forceren. De mildheid en het vertrouwen in Van Rompuy staan in contrast met de hardheid en het wantrouwen in Leterme. Misschien zit er toch wat teveel sfeerschepping in allerlei, soms psycho-analytische duidingsstukjes?

Achter de schermen, vooral bij CD&V, wordt druk nagedacht over de steeds waarschijnlijker wordende opvolging van Van Rompuy. Leterme of Vanackere? Zelfs Thyssen of Dehaene? Hoe meer namen, hoe absurder ze worden. Witte konijnen kunnen dan wel partijvoorzitter of minister worden, de Wetstraat 16 is voor hen te hoog gegrepen. In de drukke kakofonie die de mogelijke wissel op de Wetstraat 16 deed opwaaien, moet de stem van de kiezer in juni 2007 toch nog ergens te horen zijn? En Leterme moet toch kunnen leren uit zijn fouten?