Romantisch realisme of geschiedvervalsing

In het epische drama "Agora" maken we kennis met Hypatia van Alexandrië, een van de grote vergeten figuren uit de 5e eeuw na Christus. Het staat buiten kijf dat de dame meer dan haar stempel gedrukt heeft op de wetenschap (en dan vooral de astronomie). De vraag is echter of het historisch allemaal zo gelopen is als regisseur-scenarist Alejandro Amenàbar het voorstelt.

Het grote probleem met het leven van Hypatia is dat er zo weinig informatie over haar de geschiedenis overleefd heeft. Ze wordt vermeld door bepaalde schrijvers, en de manier waarop ze afgeschilderd wordt hangt sterk af van de filosofische-politieke-religieuze instelling van de schrijver in kwestie.

De Grieks-christelijke historicus Socrates Scholasticus, die ongeveer in dezelfde tijd leefde als Hypatia, roemde haar kennis, inzicht, zelfbeheersing, waardigheid en deugdzaamheid. In de 7e eeuw noemde de Koptische bisschop-schrijver Johannes van Nikiu "een heiden die het volk en de prefect met haar hekserij betoverd had".

Alles bij elkaar beslaat wat we over Hypatia weten nog geen 15 A4-pagina’s, en dat is weinig informatie om een hele film op te baseren. Door de eeuwen heen is de vrouw zo een beetje uitgeroepen tot een martelaar voor de wetenschap, iemand die gesneuveld is in de strijd tegen (christelijk) religieus fundamentalisme.

Sommigen betwijfelen echter of het droeve lot dat Hypatia uiteindelijk te beurt viel wel iets te maken had met haar wetenschappelijke werk. Het probleem was naar verluidt vooral dat ze in Alexandrië betrokken raakte in de politieke ruzie tussen de Romeinse prefect Orestes en de bisschop Cyrillus. De tweede wou de macht van zijn instituut steeds verder uitbreiden (met harde hand), de eerste wou zijn eigen macht in stand houden.

Film toont alle gruwel niet

Alexandrië was om te beginnen al geen vredelievende stad. De misdaad tierde er welig en conflicten liepen vaak uit de hand. Toen Orestes tijdens een rel van medestanders van Cyrillus (monniken uit de woestijn) een steen tegen het hoofd kreeg, liet de prefect de dader arresteren en dood folteren.

Cyrillus besefte dat hij zijn wraak onmogelijk rechtstreeks op Orestes kon bekoelen en daar werd Hypatia op gruwelijke wijze het slachtoffer van. Veel gruwelijker dan de film laat zien overigens.

En dan is er nog de geroemde bibliotheek van Alexandrië. In de film wordt die door christelijke fundamentalisten vernietigd tijdens hun oorlog tegen aanhangers van heidense goden. In werkelijkheid was de bibliotheek in de vroege 5de eeuw al lang niet meer het wereldwonder dat ze een paar eeuwen eerder was.

Een grote brand in 48 voor Christus, aangestoken door de troepen van Julius Caesar, had behalve een groot deel van de stad ook een groot deel van de bibliotheek in de as gelegd. Het gebouw dat er tijdens het leven van Hypatia nog stond, was sowieso maar een afkooksel meer.

Ruben Nollet