Vadertje Stalin speel je niet vrijblijvend

Veel acteurs (en ook wel actrices) vertellen vaak dat zij het interessanter of spannender vinden om de gemene slechterik te spelen dan de brave held(in). Maar dat kan natuurlijk niet de enige reden zijn waarom er zo veel films gemaakt zijn over Iosif Vissarionovitsj Dzjoegasjvili, beter bekend als Jozef Stalin (1879-1953).

In de nieuwe Franse film "Une exécution ordinaire" van regisseur Marc Dugain, die zich daarvoor op zijn eigen roman baseerde, speelt een bijna totaal onherkenbare André Dussolier op bijzonder indrukwekkende wijze de rol van de Russische dictator.

Het verhaal situeert zich in de herfst van 1952, op het moment dat Stalin al zwaar ziek is en ten einde raad beroep doet op Anna Hands, een vrouwelijke dokter die over "magnetische" krachten zou beschikken en dus via handoplegging aan pijnbestrijding kan doen.

Haar situatie is bijzonder precair. Niemand mag weten dat de grote leider ziek is. En zeker niet dat hij zijn toevlucht neemt tot een of andere vorm van alternatieve geneeskunde. Om absolute geheimhouding te verzekeren wordt zelfs de man van Anna gedeporteerd. En zelfs haar eigen leven is niet verzekerd.

Op een bepaald moment zal Stalin haar bij voorbeeld zeggen: “Ik heb al diegenen die voor mij onmisbaar waren uitgeschakeld. Sindsdien hebben ze bewezen dat zij niet onmisbaar waren”. Uiteindelijk zou dat ook voor de Vader van het Vaderland gelden. De dictator overleed in maart 1953. En enkele jaren later, na een toespraak van Chroesjtsjov op het congres van de Communistische Partij in 1956, begon al het proces van destalinisatie. En in 1961 werd Stalingrad omgedoopt tot Volgograd.

Het personage van Anna in "Une exécution ordinaire" is fictief, maar de achtergrond is wel historisch, want in 1952-1953 was Stalin begonnen met een zoveelste zuiveringscampagne, dit keer tegen dokters (vaak van Joodse afkomst), die verdacht werden van een complot om een aantal hooggeplaatste Sovjetfiguren te willen vergiftigen. Zelfs de eigen lijfarts van Stalin behoorde tot de slachtoffers. Na de dood van Stalin werd al snel toegegeven dat er van een zogenaamde medische samenzwering absoluut geen sprake was.

Stalin spelen kan gevolgen hebben

De imponerende en bedreigende vertolking van André Dussolier is erg overtuigend om de hallucinante sfeer van paranoia en totalitaire terreur op te roepen. Maar er was natuurlijk een tijd dat Stalin in allerlei films niet als de "bad guy", maar wel degelijk als held werd opgevoerd. Dat bleek niet altijd zonder risico’s.

Nadat de Russische acteur Mikheil Gelovani in 1938 de rol van Stalin gespeeld had in "Diadi gantiadi/They wanted peace", was ook zijn lot bezegeld. Neen, Stalin voelde zich niet beledigd door de vertolking. Integendeel. Hij vond die zo goed - Mikheil Gelovani was trouwens groter en knapper dan Stalin - dat de acteur voortaan geen andere rollen meer mocht spelen. Gelovani heeft dat dus nog in zo een tien andere films gedaan, tot aan de dood van Stalin.

Blijkbaar viel er zo veel over Stalin te vertellen dat een "lijfacteur" niet voldoende was. Ook Aleksei Denisovich Dikij is enkele keren in de huid van de Russische leider gekropen. Opmerkelijk aan zijn situatie was dat acteur en regisseur Aleksei Dikij eerst in ongenade was gevallen.

Dat gebeurde nadat hij in het midden van de jaren 30 met componist Dmitri Shostakovich samengewerkt had aan de succesrijke opera "Katerina Izmailova" (ook bekend als "Lady Macbeth van Mtsensk"). Maar Stalin zag de opera en vond het maar niets! Dikij werd gearresteerd en tot 1941 verbannen naar de Goelag.

Vreemd genoeg mocht Aleksei Dikij op het einde van de jaren 40 enkele keren de rol van.. Stalin spelen in een aantal propagandafilms. Dat moet de dictator blijkbaar erg bevallen zijn, want de acteur kreeg verschillende keren de Stalin Staatsprijs.

"Amadeus"-cast heeft iets met Stalin

Jozef Stalin werd uiteraard ook vertolkt door een resem Westerse acteurs, zoals Robert Duvall (in de biopic "Stalin" van Ivan Passer uit 1992), door Michael Caine (in de televisiefilm "World War II: When lions roared" van Joseph Sargent uit 1994) en door F. Murray Abraham, vooral bekend van zijn uitstekende Salieri-vertolking in "Amadeus".

F. Murray Abraham speelde Stalin in de mini-serie "The first circle" uit 1992, waarvan het scenario gebaseerd was op de gelijknamige roman van Sovjetdissident en Nobelprijswinnaar Alexander Solzhenitsyn. Het verhaal situeerde zich voornamelijk in de Mavrino-gevangenis, die door Stalin omgebouwd was tot een soort laboratorium voor wetenschappers.

Die moeten op een bepaald moment, maar dan wel zo snel mogelijk, een toestel ontwikkelen dat stemmen kan analyseren, maar vooral herkennen. De veiligheidsdiensten hebben namelijk een telefoonoproep naar de Amerikaanse ambassade onderschept en ze willen uiteraard de identiteit van de beller achterhalen.

In dezelfde periode speelde Tom Hulce, de Amadeus uit de gelijknamige film, ook in een met Stalin gerelateerde film, namelijk "The inner circle" van regisseur Andrei Konchalovsky uit 1991. Hulce vertolkt daarin de rol van Ivan Sanchin, die een tijdlang als filmprojectionist op het Kremlin had gewerkt en daar dus allerlei privé-vertoningen voor Stalin in goede banen moest leiden. Maar net als bij de (fictieve) Anna uit "Une exécution ordinaire" mocht Ivan (zijn echte naam was Alexander Ganshin) daarover niets vertellen aan de buitenwereld, want daar mocht men uiteraard niet weten naar welke Hollywoodfilms de Russische leider graag keek.

De rol van Stalin werd in "The inner circle" vertolkt door de Russische acteur Aleksandr Zbruyev, die nu geen represailles meer hoefde te vrezen. Hij werd inmiddels, behalve acteur en regisseur, ook eigenaar van het naar verluidt populaire restaurant TRAM (Theatre Restaurant of Actors Moscow) in Moskou.

Jan Temmerman