50 jaar Congo in de Warande in Turnhout

In de Warande in Turnhout loopt er een dubbeltentoonstelling over Congolese kunst. Het is een merkwaardige gebeurtenis die de bezoeker – ondanks de schrijnende thema’s – een gelukkig en zelfs vrolijk gevoel geeft. Voor de Vlaming een ideaal moment om kennis te maken met de Congolese schilderkunst, want de kunst uit onze voormalige kolonie wordt te eng geassocieerd met maskers, speren, gebruiksvoorwerpen en sculpturen uit hout of terracotta.

Het was een uitstekend uitgangspunt om voor deze tentoonstelling de focus te leggen op de wereldberoemde Congolese schilder Chéri Samba (° 1956).

Hij is de grondlegger van de volksschilderkunst. Hij was er zestien toen hij naar de Congolese hoofdstad Kinshasa trok. Een opleiding aan de academie was bijna onbestaande, hij leerde het schildersvak op straat, eerst als reclameschilder en striptekenaar, nadien als meester schilder.

In 1973 werd er in Lubumbashi de eerste tentoonstelling over de volksschilderkunst georganiseerd. Vijf jaar later – Chéri Samba werkte toen al drie jaar in zijn eigen atelier – kwam Kinshasa aan de beurt. Van toen kregen de volks- en stadsschilders erkenning in eigen land. Europa zou spoedig volgen, eerst in het Centre Pompidou en in 1990 in het toenmalig Provinciaal Museum voor Moderne Kunst in Oostende, het huidige Mu.ZEE.

Wantoestanden aan de kaak stellen

In De Standaard vertelde Chéri Samba: “ Ik wil het geweten van de mensen aanspreken en wantoestanden aan de kaak stellen, maar niet op een boosaardige manier. Wantoestanden mag je niet ignoreren. Ik ga ze te lijf met een lach of een knipoog, omdat je daarmee meer effect hebt. Al blijft het vreselijk moeilijk mensen te veranderen. Aids is in Afrika een plaag en dat wordt het publiek al vele jaren verteld, maar de onvoorzichtigheid neemt niet af.”

Dit is een perfecte samenvatting van wat een volksschilder al vijftig jaar doet: op een speelse cynische manier verslag uitbrengen van wat de gewone man voelt en denkt maar dit niet durft te uiten uit angst voor represailles van de dictatoriale overheid.

En de volksschilder beseft ook dat de geschiedenis van Congo – en bij uitbreiding van elk land – niet alleen geschreven wordt bij grote, opmerkelijke gebeurtenissen maar zich veeleer sluimerend afspeelt in het geroezemoes van de eindeloze straat, het dagelijkse volksleven.

Deze schilderkunst doet op het eerste gezicht denken aan de naïeve kunst maar dat is ze niet. Daarvoor is de Congolese volksschilderkunst zowel vroeger als vandaag te sterk beïnvloed door reclame, strips inclusief tekstballon, en fotografie.

Chéri Samba en zijn kompanen schuwen de politieke boodschap niet. Ze hekelen zowel de Congolese als de buitenlandse machthebbers: corruptie, ziektes, oorlog, plundering, religie … deze thema’s passeren allemaal de revue. De schilders maken er vrolijke en artistieke karikaturen van geborsteld in felle aangename kleuren. En elk schilderij krijgt een tekst. Wij dachten tijdens ons bezoek in Turnhout dat de volksschilder een soort stand-up comedian is, niet met woord en stem, maar met verfborstel en pen, de scherpe waarheid omfloerst door speelsheid, maar pekelscherp.

Futur Congo

Naast deze 50 schilderijen is er een kleine zaal waar heel recent werk van jonge Congolese kunstenaars hangen. Ze zijn met honderden die vandaag in Kinshasa en in het binnenland werken als volks- of stadsschilders.

Naar de academie gaan de meesten niet. Ze leren het vak in het atelier bij een ‘oude’ meester en hun brood verdienen ze als reclameschilder, een ambacht dat veel sterker dan bij ons verspreid is en zeer picturaal wordt beoefend.

En dat merk je bij deze jonge garde: hun fantasie is tomeloos waarbij ze op een klein doek een heel verhaal vertellen zoals Sam Ilus met ‘Vive Congo Independant 30 juin 1960’. Ilus weet Belgische elementen zoals het atomium, SN Brussels en een blanke met witte baard, en Congolese beelden zoals een chimpansee en sjouwende inlanders samen te prakken op een kleine oppervlakte.

Een bont allegaartje maar het valt allemaal zo mooi in de plooi.

Yves Jansen

O Congo – 50 jaar onafhankelijkheid in 50 schilderijen
Waar? Waranda Turnhout
Tot? 6 juni

Futur Congo
Tot? 23 mei

www.warande.be