Plummer en Mirren sterk in "The last station"

Dit jaar is het precies een eeuw geleden dat de beroemde Russische schrijver Leo Tolstoj (1828-1910) overleed ten gevolge van een longontsteking. In "The last station", een Europese coproductie (Duitsland, Engeland en Rusland) maar geregisseerd door de Amerikaanse cineast Michael Hoffman, spitst het verhaal zich toe op het laatste levensjaar van de auteur van onder meer "Oorlog en vrede"en "Anna Karenina".

Er werd in dat laatste jaar al druk geruzied over de erfenis van Tolstoj, meer bepaald over de auteursrechten van zijn imposante en succesrijke literaire oeuvre. Dat was niet zozeer een interne familiale kwestie, dan wel een strijd tussen zijn vrouw Gravin Sofya (rol van Helen Mirren) en zijn volgelingen, aangevoerd door de fanatieke Vladimir Chertkov (rol van Paul Giamatti). Die volgelingen, ook wel Tolstojanen genoemd, waren niet zomaar (of toch niet alleen) bewonderaars van het literaire genie van de Russische grootmeester.

Leo Tolstoj (rol van Christopher Plummer) lag namelijk ook aan de basis van een soort politico-religieuze beweging, gestoeld op zijn opvattingen in verband met sociale gelijkheid, verdeling van de welvaart en geweldloos verzet (dat trouwens ook een inspiratiebron was voor Mahatma Gandhi), maar ook in verband met vegetarisme en seksuele onthouding.

Met een beetje slechte wil zou men zelfs van een sekte kunnen spreken. Hoe dan ook, Chertkov probeerde Graaf Tolstoj te overtuigen om zijn auteursrechten aan "het Russische volk" te schenken, terwijl echtgenote Sofya, die 48 jaar met Tolstoj getrouwd was en die haar man maar liefst dertien kinderen geschonken had, dat hele idee "revolutionaire onzin" vond.

Voor het scenario van "The last station" baseerde Michael Hoffman zich op het gelijknamige boek van de Amerikaanse schrijver Jay Parini uit 1990. De aanzet voor die roman kwam er in 1986 in Napels. In een boekhandel vond hij daar toevallig de dagboeken van Valentin Bulgakov. Dat was zo een Tolstojaan, die in de laatste levensjaren van de schrijver als zijn privésecretaris aan de slag was op het landgoed Jasnaja Poljana.

In de film wordt de rol van Bulgakov vertolkt door James McAvoy, onder meer bekend van "The last king of Scotland" en "Atonement". Uit die dagboeken leerde Jay Parini, die al als student het werk van Leo Tolstoj was beginnen lezen, dat Valentin Bulgakov lang niet de enige was die zorgvuldig notities gemaakt had van alles wat er toen op het landgoed Jasnaja Poljana gebeurde.

Ook de vrouw en een dochter van Tolstoj deden dat, net als zijn dokter en enkele Tolstojaanse discipelen. Schrijver Parini voelde snel dat hij een interessant verhaal in handen had. Het resultaat werd dus "The last station - A novel of Tolstoy’s last year", een deels gefictionaliseerd, maar op historische feiten gebaseerd verslag van dat turbulente, laatste levensjaar, dat in 1990 gepubliceerd werd.

Anthony Quinn had interesse

Vrij snel bleek dat acteur Anthony Quinn geïnteresseerd was in een verfilming van die roman. Hij was zelf een groot bewonderaar van Leo Tolstoj en zag in "The last station" een gedroomde kans om zijn idool te kunnen vertolken. Gedurende jaren werkte Jay Parini zelf aan een scenarioadaptatie, maar dat verliep niet zo makkelijk omdat Anthony Quinn vooral belangstelling had voor het Tolstoj-personage, terwijl het verhaal in de oorspronkelijke roman verteld wordt vanuit zes verschillende perspectieven.

Toen de acteur in 2001 overleed, betekende dat meteen ook het einde van dat filmproject. Maar gelukkig werd toen de Amerikaanse scenaristregisseur Michael Hoffman, onder meer bekend van "Restoration" en de Shakespeare-adaptatie "A midsummer night’s dream", bereid gevonden om zelf een nieuwe scenarioversie van "The last station" te schrijven en dan maar meteen ook zelf te regisseren. En de film zou uiteindelijk vooral met geld uit Europa gefinancierd en geproduceerd worden.

In een interview vertelde schrijver Jay Parini onlangs dat hij de hoop op een Hollywoodfilm over "the death of a great Russian novelist” toen al lang had opgegeven: “Tolstoj kon niet vliegen, hij heeft nooit mensen in de nek gebeten om hun bloed te zuigen en zijn honden konden niet spreken. Dit is een film voor volwassenen. Hollywood maakt in essentie films voor tieners.”

Maar in Hollywood zien ze toch soms ook wanneer er in "een film voor volwassenen" goed geacteerd wordt. Zoals in "The last station". Want voor hun vertolkingen kregen Christopher Plummer en Helen Mirren allebei een Golden Globe en later ook een Oscarnominatie.

Jan Temmerman