"De man die de zon in zijn broekzak had"

Precies 60 jaar geleden werd de Waalse communist Julien Lahaut vermoord. Het mysterie rond zijn dood, maar ook rond de man zelf, blijft bijzonder groot. Wie gaf de opdracht voor de moord? Was hij het die "Vive la République" riep bij de eedaflegging van koning Boudewijn?

Julien Lahaut, geboren in 1884, had een bewogen leven. Al op zijn 14e begon hij te werken in de fabriek van Cockerill.

Hij trok tijdens de Eerste Wereldoorlog als oorlogsvrijwilliger mee naar het Russische front. De expeditie ging later verder langs Vladivostok, San Francisco, New York en Lahaut belandde vervolgens in Frankrijk. Zijn doortocht in Rusland gebeurde tijdens de communistische revolutie in het land en Lahaut raakte er geïnspireerd door het communisme.

Lahaut was tijdens het interbellum een belangrijke vakbondsleider in Luik en klom op binnen de Kommunistische Partij van België (KPB). Hij speelde een belangrijke rol bij de grote stakingen van die jaren. In 1932 werd hij volksvertegenwoordiger voor de KPB en hij bleef tot zijn dood in het parlement.

In 1941 pakte de Gestapo Lahaut op en bracht hem naar het Fort van Breendonk -waar hij gefolterd werd- en later naar het concentratiekamp in Buchenwald. Daar kreeg hij door zijn positieve ingesteldheid en zijn altruïsme zijn bijnaam: "de man die de zon in zijn broekzak had en er iedereen een stukje van gaf".

Lahaut overleefde de concentratiekampen. In 1945 werd hij voorzitter van de KPB.

Was "Vive la république" de aanleiding voor de moord?

Na de Tweede Wereldoorlog veroorzaakte de koningskwestie een hevige polarisering in België. Lahaut stond als communist en antiroyalist op de barricades bij de betogingen tegen de terugkeer van koning Leopold III. In 1950 deed Leopold III troonsafstand.

Boudewijn I legde op 11 augustus 1950 de eed af als prins van België. De KPB had aangekondigd dat ze de eedaflegging zou verstoren en iemand riep inderdaad "Vive la république". Lahaut, of een van zijn partijgenoten in het parlement?

Lahaut zelf bevestigt of ontkent niet. De republikeinse kreet werd aan hem toegeschreven en die beschuldiging stoorde hem niet. Toch raakten velen er later van overtuigd dat iemand anders de kreet heeft geroepen.

Een week later, op 18 augustus 1950 's avonds, werd Julien Lahaut doodgeschoten in zijn woning in Seraing. Naast de moord op André Cools (PS) in 1991 was dit de belangrijkste politieke moord in België in de 20e eeuw.

Maar wie heeft Lahaut vermoord en waarom?

Het onderzoek naar de moord verjaarde in 1970 en in 1972 sloot het gerecht de zaak af. Het mysterie op de moord blijft groot en dat voedt de complottheorieën die tot op vandaag de ronde doen. Gaat het om een doofpotoperatie?

Er is sprake van een politierapport uit 1950 waarin de volgende zin staat: "De oude agitator, die onze diensten heel goed kent, het grootste obstakel dat we uit de weg moeten ruimen." Er is sprake van een commando van drie personen dat de moord zou uitgevoerd hebben.

Ene "Adolphe uit Halle" zou de leider van het commando geweest zijn. Later raakte bekend dat "Adolphe" de schuilnaam was van François Goossens, een notoir royalist en anticommunist. Hij zou in België de oprichter geweest zijn van  het geheime netwerk "Gladio", dat het communisme in België wilde bestrijden. Dat netwerk werd gesteund door de Amerikaanse inlichtingendienst CIA.

In december 2007 bracht het Canvasprogramma "Keerpunt" een reportage over de moord. In die reportage beweert een man uit Halle dat het commando niet uit drie, maar uit vier personen bestond en dat hij degene was die meerdere kogels op Lahaut heeft afgevuurd. Volgens de man zou François Goossens slechts een schot hebben gelost bij het wegvluchten.

Over de auto waarmee de daders vluchtten, zeggen verschillende bronnen dat François Goossens ermee heeft deelgenomen aan de rally van Francorchamps in 1951. Bizar, want de auto werd duidelijk herkend door meerdere ooggetuigen van de moord op Lahaut.

Ook over het wapen waarmee Lahaut werd vermoord, heerst veel onduidelijkheid. Volgens sommigen zou de dochter van Goossens het wapen in 1997 in het kanaal Brussel-Charleroi hebben gegooid.

Wat met de parlementaire onderzoekscommissie?

Al jaren proberen politici van verschillende partijen een parlementaire onderzoekscommissie op te starten die moet nagaan wat de rol van de Belgische staat en de veiligheidsdiensten was bij de moord op Julien Lahaut. Wie heeft mee de opdracht gegeven? En werkten de veiligheidsdiensten of duistere netwerken mee aan de doofpotoperatie?

In de Senaat kwam er eind 2008 overeenstemming om een onderzoek op te starten dat door het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij (SOMA) gevoerd zou worden. Toch beschikt het SOMA voorlopig over te weinig middelen om het onderzoek te voeren en wacht het op een initiatief van de regering.

Het lijkt aannemelijk dat Lahaut niet louter werd vermoord voor zijn vermeende uitspraak bij de eedaflegging. In de dagen dat het anticommunisme bij het begin van de Koude Oorlog hoogtij vierde in onze contreien was het misschien evengoed de bedoeling om de KPB een klap toe te brengen door haar leider te vermoorden.

Toch weten we nog steeds niet wie de daders of de opdrachtgevers waren voor deze politieke moord van zestig jaar geleden.

Wouter Carton