"Wie in China regels niet volgt, vliegt in cel"

VRT-correspondent Tom Van de Weghe had onlangs een gesprek met Liu Xia, de vrouw van de Chinese Nobelprijslaureaat Liu Xiaobo. Op 7 september kon zij haar man een laatste keer bezoeken in de gevangenis van Peking.

Een uurtje hebben ze gekregen. Zijn mentale toestand was in orde. Hij vertelde over het dagelijkse leven in de gevangenis, hoe ze met de bal mochten spelen in de zon. Zijn fysieke gezondheid is minder. Liu Xiaobo klaagt over pijn in de maag. Bij de medische dienst in de gevangenis vermoeden ze dat hij hepatitis B heeft.

Wist uw echtgenoot tijdens jullie laatste ontmoeting dat hij een kans maakte op de Nobelprijs voor de Vrede?

Neen, als we elkaar zien, mag ik over niets praten wat er buiten de gevangenis gebeurt. Alleen over familiale zaken. Hij mag geen kranten lezen. Eigenlijk weet hij niet wat er in de wereld gebeurt. Begin dit jaar had zijn advocaat hem wel verteld dat de vroegere Tsjechische president Vaclav Havel, Aartsbisschop Tutu en de dalai lama hem genomineerd hadden voor de Nobelprijs. Maar ik denk niet dat hij het zich kan voorstellen dat hij die prijs gewonnen heeft.

Wat betekent het toekennen van die prijs, volgens u?

Het is nog moeilijk in te schatten op dit moment, maar het is ongetwijfeld een waardering voor 20 jaar doorzettingsvermogen en standvastigheid, denk ik. Over de gevolgen kan ik me moeilijk uitspreken, het is nog te vroeg. Maar als ik onze vrienden hoor vertellen -zij hebben altijd meer gehoopt dat Liu Xiaobo de prijs zou winnen dan wijzelf- dan kan dit een kans betekenen om China te veranderen.

In welke zin, veranderen?

(aarzelt) Da’s een grote vraag waarop ik geen antwoord durf te geven. Het spijt me. Ik heb jarenlang een teruggetrokken leven geleid. Ik hoop dat je begrijpt wat ik bedoel.

Niet echt, wat bedoelt u precies?

Toen mijn man nog vrij was, gebruikte ik nooit een computer of een gsm. Ik had zelden contact met de buitenwereld. Ik deed de was en de plas, maakte het eten klaar en las boeken. Ik zag maar enkele vrienden. Het was alsof ik me wilde afschermen van de buitenwereld, en leefde in een wereld van boeken. Het was mijn man die nadacht over de toekomst van China. Niet ik.

Vanwaar het engagement van uw echtgenoot?

Toen ik hem begin jaren 80 leerde kennen, was hij zeer individualistisch. Hij had een brutale mond, hij had niets te verbergen. Er ging heel veel energie van hem uit. Maar sinds hij getuige was van het bloedbad op Tian'anmen in 1989 is hij veranderd. Hij werd steeds meer nederig. Wat hij zei en schreef werd milder van toon, meer rationeel. Hij leek toleranter te worden voor verschillende mensen.

Hoe verklaar je die ommekeer?

Hij werd verscheurd door een schuldgevoel, vertelde hij me meermaals. Hij beschouwde zichzelf als een overlevende van het bloedbad, terwijl er zovelen zijn gedood. Hij bleef herhalen dat de doden niet meer konden spreken, en dat hij dat daarom elke dag in hun plaats moest doen. Dus bleef hij schrijven en zijn visie verspreiden over wat er gebeurde in de Chinese samenleving. Ook al was sinds 1989 Liu Xiaobo als burger uitgewist in China, toch kon hij via het internet zijn stem laten horen. Hij noemde het internet een godsgeschenk.

Waarom wou hij in 1989 op het Tian'anmenplein staan?

Toen de protesten begonnen, gaf hij les in de VS, aan de universiteit van Columbia. Samen met andere Chinese intellectuelen zag hij de protesten op tv, hoe de studentenbeweging zich ontwikkelde. Hij wist dat veel van zijn studenten op dat plein stonden. Hij kocht een vliegtuigticket terug naar China, een enkel ticket. Samen met zovele anderen zag hij dit als een kans om China te veranderen.

Wat wilde hij veranderd zien?

Toen was het vooral te doen om de corruptie bij de overheid. Dat was het belangrijkste. Daar moest een einde aan komen. Ik ben daar toen ook geweest, om Xiaobo op te zoeken. Ik zag daar ook veel vrienden. Maar ik ben bang van grote massa’s. Ik kan jou geen details geven. Xiaobo is toen opgepakt, en belandde voor enkele jaren in de gevangenis. Nadien is hij nog een paar keer in aanraking gekomen met de politie. Toen hij eind 2008 werd opgepakt, was het zijn vierde keer al.

Op Kerstmis vorig jaar heeft hij 11 jaar gevangenisstraf gekregen van de Chinese overheid. Wat heeft hij verkeerd gedaan?

Ik denk dat hij niets verkeerd heeft gedaan. Hij heeft gewoon zijn verantwoordelijkheid opgenomen als intellectueel, door voortdurend te schrijven en te spreken. Hij heeft ook meegeholpen om Charter 08 op te stellen, en hij heeft dat ook ondertekend. Een document met daarin de basisrechten die burgers zouden moeten hebben. In de Chinese grondwet staat trouwens ook dat burgers recht hebben op vrije meningsuiting. Dus Liu Xiaobo heeft geen misdaad begaan. De Communistische Partij wel, door hem op te sluiten. (hevig)

Maar toch wordt dat Charter als gevaarlijk beschouwd. Waarom, denkt u?

Er staat niets in dat oproept tot omverwerping van het gezag. Helemaal niet. Het zijn gemeenschappelijke menselijke waarden. Ik ken het Charter niet in detail. Maar samengevat staat erin dat China meer democratisch en vrij moet zijn. Iets wat ook staat in het verdrag dat de Chinese overheid met de VN heeft getekend over mensenrechten. Gewoon dezelfde rechten voor Chinezen zoals in de democratische landen in de wereld, op elk vlak. Ook politiek.

Gezien zijn verleden, was uw man zich bewust van het risico dat hij liep met dit Charter 08?

Toen hij me trots die eerste versie van het document liet zien, zei ik hem dat de politie vlug aan onze deur zou staan. “Ze zullen ons huis doorzoeken en ze nemen je mee naar de gevangenis.” zei ik hem. Hij lachte. En toen praatten we over hoe het leven in de gevangenis zou zijn. Ik beloofde toen dat ik hem zou blijven bezoeken, elke maand. Maar ik heb hem ook gezegd dat ik niet elke dag voor hem op de barricades zou staan. "Dan ben ik zoals Xiang Linsao, een weduwe uit de Chinese opera." Hij ging daarmee akkoord. “Zo lang je me brieven en gedichten schrijft is het goed.” zei hij. (stilte) We hebben altijd met risico’s moeten leven. Want als je in dit systeem leeft en niet de regels volgt, kan je altijd in de gevangenis belanden. En kort daarop zijn ze hem komen halen.

Beschouwt hij dit zelf als een offer dat hij voor China moet maken?

Ja. Hij denkt dat deze inspanning noodzakelijk is. En of zijn droom nu uitkomt of niet, elke morgen staat hij vroeg op. Het belangrijkste is niet het resultaat, wel het feit dat hij volhardt, vindt hij.

U had het net over ‘dit systeem’. Wat bedoelt u? Waarvoor is dit systeem bang dat het iemand als Liu Xiaobo opsluit?

Deze zaak bewijst dat deze regering zeer zwak is. Ze zijn zelfs bang voor een pen. Een artikel. Een kleine mening die anders is. Ze willen ook gevreesd worden, door burgers zo te behandelen. China is niet zo welvarend en vooruitstrevend zoals veel mensen oppervlakkig zien of denken. Kijk maar naar de aardbeving (in Sichuan in 2008). Waarom zijn daar zoveel kinderen omgekomen? Waarom waren het vooral scholen die zijn ingestort? Sommige mensen zijn in de gevangenis beland omdat ze de namen van de dode kinderen verzameld hebben. Anderen hebben zichzelf in brand moeten steken om hun huizen te beschermen. Dit gebeurt dagelijks in China. En dan heb ik het nog niet over mensen met andere meningen of die andere partijen oprichten. Het is eenvoudig : het Chinese volk weet niet om te gaan met angst.

Waarom doet de Chinese regering dit, denkt u?

Dat weet ik niet, en ik kan het ook niet begrijpen. Dit is het angstaanjagend deel van totalitair gezag. Het resultaat van een land bestuurd door niet-humanitair totalitarisme. Ze willen hun macht beschermen, en daarom houden ze wanhopig vast aan het autoritaire een-partijsysteem. Ze geven mensen geen vrijheid van meningsuiting of vergadering, geen persvrijheid of godsdienstvrijheid.

Maar is het Chinese volk daar wel mee bezig, denkt u? De Chinese overheid heeft miljoenen uit de armoede gehaald. Chinezen worden geleidelijk rijker. Ze lijken tevreden met hun regering, blijkt uit peilingen. Hebben Chinezen die vrijheden waarover u spreekt nodig?

Natuurlijk wel. Elke mens heeft dat nodig. Alleen hier in China kennen ze dat niet. Waarom? Ik denk dat je dat moet gaan zoeken bij de media. Die zijn hier gemonopoliseerd. Wat er op tv wordt uitgezonden is altijd beslist door de regering. Omdat de meeste Chinezen niet weten hoe ze de internetcensuur kunnen omzeilen, komen ze ook niet te weten wat er echt gebeurt in ons land. Ze vernemen enkel het positieve nieuws via kranten en televisie. Niet het gruwelijke, onmenselijke nieuws dat hier dagelijks gebeurt. Als je hier op straat willekeurig rondvraagt wie Liu Xiaobo is, dan zou niemand hem kennen. Omdat hij al 20 jaar uit deze samenleving is gewist. Burger Liu Xiaobo bestaat niet in dit land. Maar de politie volgt hem wel elke dag. Een belachelijk leven, dat lijden we hier. En mensen kunnen niet kiezen voor een ander leven, omdat ze het niet weten. Ze weten niet dat China beter en anders wou kunnen zijn, als iedereen een inspanning zou doen. Mensen zijn gehersenspoeld. Ze denken dat het leven niet slecht is, zolang ze meer geld en auto’s kunnen bezitten. Ik kan alleen maar zeggen dat deze mensen geen hoger doel nastreven. Ze weten niet dat als de aard van dit systeem niet verandert, ze op een dag misschien alles kwijt zijn.

Welke hoop op verandering heeft u zelf?

Ik kan niet hopen voor anderen. Ik heb alleen mijn eigen hoop om Liu Xiaobo gezelschap te houden. Tot het bittere einde. (weent zachtjes).

Tom Van de Weghe