Geen gelukkige verjaardag, wel belangrijke

Op 20 november 1945 beginnen in Nürnberg, in het zuiden van Duitsland, de befaamde Nürnberger Prozesse, een processenreeks tegen de nazitop. Voor het eerst in de geschiedenis moeten oorlogsmisdadigers persoonlijk terechtstaan voor de gepleegde misdaden.
De beklaagdenbank: Hermann Göring, Rudolf Hess, Joachim Von Ribbentrop

Nog voor de oorlog afgelopen was, waren de geallieerde machten het er al over eens dat Duitsland moest worden gestraft voor de gruweldaden die plaatsgevonden hadden tijdens de 12 jaar naziheerschappij.

De vraag was alleen hoe en wie. Kon je een volledig volk verantwoordelijk stellen of moesten alleen de kopstukken terechtstaan en moest er eigenlijk wel een proces komen? Waarom niet gewoon een publieke terechtstelling organiseren of iedereen eenvoudig vogelvrij verklaren?

Uiteindelijk werd gekozen voor de oprichting van een internationaal militair tribunaal. Na lang overleg was er ook een lijst met 24 namen, waaronder Hitler ’s architect en minister van bewapening Albert Speer, Hitler ’s rechterhand Rudolf Hess, de minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop en Hermann Göring, leider van de Luftwaffe en Rijksmaarschalk.

Keuze voor Nürnberg praktisch en symbolisch

De Russen hadden de processen graag in Berlijn gehouden. De Amerikanen opteerden dan weer voor Nürnberg. Nürnberg was praktisch. Het gerechtsgebouw was zo goed als ongeschonden uit de bombardementen gekomen en had bovendien een aanpalende gevangenis. Maar Nürnberg had ook een hoge symbolische waarde. Hitler heeft er in 1935 zijn "Nürnberger Gesetze" geschreven, de basis voor de discriminatie en de vervolging van de Joden en hij hield er zijn massademonstraties tijdens de zogenaamde Reichsparteitage (foto).

De aanklacht

De aanklacht viel uiteen in 4 delen: samenzwering, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de vrede en misdaden tegen de menselijkheid. Deze laatste categorie was al voor WO I tot stand gekomen, maar nog nooit toegepast. Het zou in Nürnberg de eerste, maar niet de laatste keer zijn. Het Joegoslavië-tribunaal, het Rwanda-tribunaal of het Internationaal Strafhof in Den Haag zijn ondenkbaar zonder de processen van Nürnberg.

Het vonnis

Op 1 oktober 1946 wordt het vonnis voorgelezen: 3 onverwachte vrijspraken en 21 veroordelingen, waarvan 12 doodsvonnissen. Göring wachtte de strop, maar hij pleegde zelfmoord nog voor het vonnis voltrokken kon worden. Op 15 oktober 1946 werden de 11 anderen geëxecuteerd.

Wereldpers

De processen van Nürnberg waren van bij de start een mediagebeuren. Zaal 600 in het justitiepaleis was dan wel niet beschadigd tijdens de bombardementen, hij moest wel worden uitgerust met allerlei technische snufjes om het proces van de eeuw mogelijk te maken.

De zaal werd verbouwd om zo’n 250 journalisten van over de hele wereld te kunnen ontvangen. De crème de la crème van de internationale pers was naar Nürnberg afgezakt om op de eerste rij te kunnen zitten.

John Steinbeck, Ernest Hemingway, John Dos Passos, maar ook Erika Mann, Alfred Döblin en de latere Bondskanselier Willy Brandt brachten verslag uit.

Er werden camera’s geïnstalleerd om live televisie-uitzendingen mogelijk te maken en IBM heeft speciaal voor de processen een nieuw soort tolkcabines ontworpen.

Het proces zou in totaal 218 dagen duren. Massa’s film-, foto- en audiomateriaal werden samen met zo’n 5.000 documenten als bewijsmateriaal aangevoerd.

Het Duitse volk

Het Duitse volk volgde de processen matig of helemaal niet. Mensen hadden wel andere dingen aan hun hoofd. Hun land was kapot gebombardeerd, hun familie uit mekaar gerukt, ze hadden honger en het proces liet hen koud. Vele zouden naar eigen zeggen ook pas tijdens of zelfs na de processen beseft hebben wat er allemaal gebeurd was de voorbije jaren. Welke gruwelijkdaden plaatsgevonden hadden. De bekende zinsnede "Wir haben es nicht gewusst" vindt hier zijn oorsprong.

65 jaar later

Het is geen gelukkige verjaardag, maar wel een belangrijke. 65 jaar geleden is al duidelijk gemaakt dat je niet zomaar wegkomt met misdaden tegen de mensheid onder het mom van oorlogsvoering.

Ook 65 jaar na de processen is het nog altijd geen overbodige luxe om daar aan te blijven herinneren, want de hoop die men toen koesterde, dat er nooit meer oorlog zou worden gevoerd, is helaas niet uitgekomen. Daarom opent er vanaf maandag een nieuwe permanente tentoonstelling in Zaal 600 (foto), de zaal van het proces van de vorige eeuw.

 

Nicky Aerts is correspondente in Berlijn