“Enige taal om erover te spreken is de stilte”

De aflevering van “God en klein pierke” over kardinaal Danneels was bedoeld als een portret van een gevierde kerkleider, maar halfweg de opnames viel de hemel naar beneden. Het werd uiteindelijk een poging om vragen te stellen die tot nog toe onbeantwoord waren gebleven.

Velen zullen ongetwijfeld met belangstelling hebben uitgekeken naar de aflevering van “God en klein pierke” over kardinaal Godfried Danneels. Net zoals bij Herman Van Rompuy vielen de opnames toevallig in een bijzonder belangrijke periode in zijn leven, zij het in een minder positieve dan bij de “Europese president”. “Wat een portret van een gevierde en gerespecteerde kerkleider zou worden, sloeg helemaal de andere kant uit”, verwoordt reportagemaker Martin Heylen het zelf.

Heylen was Danneels al ongeveer een half jaar aan het volgen toen het nieuws over ex-bisschop Roger Vangheluwe bekend raakte. Op vraag van Heylen stemde Danneels toe in een lang interview in de abdij van Orval, waarin hij – nu fragmenten eruit zijn uitgezonden – voor het eerst voor de camera praat over het dieptepunt uit zijn carrière, al was die toen net afgelopen.

Martin Heylen valt meteen met de deur in huis: de zaak-Vangheluwe heeft het feestjaar van Danneels overschaduwd en zou dat ook met de reportage doen. Heylen beschrijft de gemengde gevoelens waarmee hij net voor het interview in Orval zat. Enerzijds voelt hij mee met Danneels, die al zijn verwezenlijkingen tenietgedaan ziet door de pedofilie-affaire binnen de kerk, en wil hij de ondoorgrondelijke Danneels doorgronden, anderzijds is hij diep getroffen door de schreeuw van de slachtoffers naar rechtvaardigheid en begrijpt hij niet waarom Danneels bleef zwijgen. Het leidde tot een moeilijk gesprek met soms pijnlijke stiltes, die bewust in de montage zijn gelaten.

Het leidde ook tot een reportage met afwisselend vrolijke en pijnlijke momenten uit het einde van Danneels’ loopbaan als aartsbisschop. Heylen zelf wisselt daarbij ook geregeld van petje. De nieuwsgierige reportagemaker die als een kleine jongen naar de grote wereld lijkt te kijken – “Is dat de computer die is meegenomen door het gerecht?” – moet soms plaats maken voor de journalist die moeilijke vragen moet stellen. De beelden over de heiligverklaring van pater Damiaan in Rome, de concelebratie van Danneels met de paus – “het absolute hoogtepunt van mijn loopbaan” – en de small talk over zingende bisschoppen, staan in schril contrast met het kille interview in Orval.

“Pijn vat eigenlijk alles samen”

Heylen krijgt Danneels maar moeizaam aan het praten in Orval. “Het verraste me, ik was wat ondersteboven”, beschrijft Danneels zijn gevoelens bij de biecht van Vangheluwe. “Ik voelde een heel diepe pijn, ik lijd er nog steeds onder. Veel kan je daar niet over zeggen. Pijn vat eigenlijk alles samen.” Het is duidelijk dat Danneels er niet met volle zin over praat. “De enige taal om erover te spreken, is de stilte”, besluit hij. Laat dat nu net de taal zijn die hij het voorbije halfjaar heeft gesproken.

Het portret van Heylen is in die zin interessant, aangezien Danneels voor het eerst echt over de zaak praat, een interview in Knack en enkele kranten uitgezonderd. Ondanks of net dankzij de vele stiltes en de korte antwoorden, zie je de pijn op het gezicht van de gewezen aartsbisschop. “Ik heb nooit wrok gevoeld, alleen pijn”, zegt hij. Danneels is naar eigen zeggen in staat Vangheluwe te vergeven, “maar alleen God kan dat helemaal”, besluit hij.

Ondanks de zichtbare pijn die de kardinaal voelt, valt het moeilijk om met hem mee te leven. Een gevoel waar Heylen zelf ook mee worstelt. “Als mens is dit moeilijk te begrijpen, als vader zou ik dit nooit kunnen vergeven”, werpt hij zijn gesprekspartner voor de voeten. “Daar kan ik heel goed inkomen”, is het antwoord van Danneels.

Heylen begrijpt ook niet waarom Danneels zo lang gezwegen heeft. De kardinaal verdedigt zich met zijn “respect voor de rechtsgang”. “Ik voelde me niet geautoriseerd om met de pers te praten zolang het onderzoek liep.” Ook de Danneels-tapes komen ter sprake. Heylen zegt verbaasd te zijn over de afstandelijkheid van Danneels in het gesprek, over het gebrek aan medeleven en de wereldvreemdheid, eigenschappen die hij de kardinaal aanvankelijk niet toedichtte. “Ik leefde wel mee”, antwoordt Danneels, “de tekstweergave gaf niet weer wat in feite is gebeurd. De lichaamstaal en het timbre van de stem zie en hoor je niet in de tekst.”

Danneels voelt zich op het einde van de reportage wat in het nauw gedreven. “Niemand kende de verhalen, ook de publieke opinie niet” wordt uiteindelijk “natuurlijk was het geweten”. “Maar de omvang ervan niet.” Dat de Belgische kerk het nog steeds moeilijk heeft om open kaart te spelen, wordt op het einde van de reportage bijzonder pijnlijk duidelijk. “We moeten ophouden met over pedofilie te praten”, zegt Danneels zichtbaar geërgerd. “Je wordt daar zo moe van. Ik heb alles gezegd wat ik moet zeggen”, meent de kardinaal, Martin Heylen verbouwereerd achterlatend.

“We gaan er nog wat mee meemaken”

Heylen volgde Danneels tijdens de laatste dagen van zijn leven als aartsbisschop en de opvolging door André Léonard. De reportagemaker stelt vast dat Danneels niet echt opgezet is met de keuze voor Léonard. “We gaan er nog wat mee meemaken”, zucht hij als Heylen hem toevertrouwt dat hij Léonard aan het zingen heeft gekregen. Heylen noteert een sfeer van tristesse en ziet een man die tot voor kort in het middelpunt van de belangstelling stond, alleen achterblijven.

Dat uit zich ook in het feit dat Danneels wegblijft van de receptie van de kersverse aartsbisschop Léonard en liever huiswaarts keert. “Ik heb er genoeg van. Ik ben hier trouwens het feestvarken niet.” Danneels neemt zo op een stille manier afscheid van een functie die hij eigenlijk nooit heeft gewild. “Ik heb het nooit willen zijn, men heeft me daar geplaatst. Ik loop niet graag met een strik rond mijn hals en een ereteken op mijn borst.”