"Zonder strijd zullen mensenrechten niet verbeteren"

Een lege stoel. Meer zal er niet te zien zijn op de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede aan de Chinese dissident Liu Xiaobo, vandaag in Oslo. De Chinese regering heeft de voorbije weken honderden Chinese activisten verhinderd om het land te verlaten. Ook de bekende kunstenaar en activist Ai Weiwei werd tegengehouden op de luchthaven van Peking. Onze correspondent Tom Van de Weghe had een exclusief gesprek met hem.

Fake. Dat staat op het bordje aan de ingang van het atelier van Ai Weiwei, in de kunstwijk Caochangdi vlak bij de luchthaven van Peking. Ik krijg welgeteld een uur om de kunstenaar te interviewen. De afspraken met de andere media heeft hij gecanceled, zegt hij. Met één oog blijft hij kijken naar zijn computerscherm, waar hij het drukke Twitter-verkeer in de gaten houdt.

TVDW: Hebben de autoriteiten u meer uitleg gegeven toen ze u tegenhielden?

Ai Weiwei: Behalve dat het om nationale veiligheidsredenen was? Neen. De echte reden zal natuurlijk niemand je ooit vertellen. Maar ze hebben niet alleen mij tegengehouden. Ook enkele honderden anderen die op de gastenlijst van Liu Xiaobo's vrouw stonden om naar Oslo te gaan. Schrijvers, wetenschappers, advocaten, zakenlui, journalisten. Ze mogen allemaal het land niet uit vanwege die ceremonie. China is zeer boos en nu proberen ze iedereen tegen te houden.

TVDW: Waar zijn ze bang voor?

Ai Wei Wei: Ze zijn in verlegenheid gebracht. Een land dat nog steeds mensen in de gevangenis gooit die onafhankelijk denken en verschillende meningen hebben, dat is beschamend. Ze willen niet dat de wereld dat weet. Natuurlijk kan dit niet worden verzwegen. Ze willen niet dat dit een groter probleem wordt. Maar ironisch genoeg betekent dit net het omgekeerde. Door ons het land niet uit te laten, door onze rechten te beperken - wat onwettig is en waardoor China aan de wereld laat weten dat het geen wettige samenleving is - bevestigen ze de reden waarom de Nobelprijs aan Liu Xiaobo moet worden gegeven.

TVDW: Hebt u recent nog contact gehad met Liu Xiaobo of met zijn vrouw Liu Xia, die onder huisarrest staat?

Ai Weiwei: Ik heb geen enkele informatie. Ik kan alleen een algemeen patroon zien: de overheid weet niet hoe dit aan te pakken. Dus zijn het leger en de politie hun instrument geworden om alle problemen op te lossen. Ze respecteren de wet niet meer, noch de grondwet. En dat is zeer gevaarlijk.

TVDW: Maar is die Nobelprijs wel een goede zaak voor China, denkt u?

Ai Weiwei: Het is een goede zaak. Want weet je, de aard van dit soort samenleving is nog steeds niet volledig erkend. En de internationale gemeenschap sloeg de laatste jaren een zachte toon aan tegenover China. China rekent af met haar eigen probleem. Maar nu is het duidelijk dat dit niet China's eigen probleem is. Het is een probleem dat betrekking heeft op iedereen die denkt dat de fundamentele mensenrechten moeten worden beschermd.

TVDW: Hoeveel tijd denkt u dat China nog nodig heeft voor meer respect voor mensenrechten? Op korte of lange termijn?

Ai Weiwei: Ik denk niet dat de kwestie van mensenrechten ooit kan verbeteren zonder een strijd. De overheid en het systeem weigeren radicaal om hierover te praten of een discussie te voeren. Er is geen ruimte voor. En met hun dagelijkse politieke vergissingen worden de rechten van steeds meer en meer mensen geschonden. Dus ze onderdrukken ook die mensen. Want dit is de prijs voor China's snelle ontwikkeling. Weet je, als de mensenrechten gerespecteerd zouden worden, zou China nooit zo snel kunnen ontwikkelen. Hiervoor worden de fundamentele rechten opgeofferd. En dat blijkt te werken, dus waarom zouden ze dat veranderen?

TVDW : Maar wat zal er volgens u dan gebeuren in China?

Ai Weiwei: Ik denk dat de spanning nu al veel groter is geworden dan een paar jaar geleden. Meer en meer mensen realiseren zich dat hun rechten worden geschonden. En zij kunnen daarmee nergens terecht. Maar met het internet en de vele nieuwe technologieën, beginnen mensen te voelen dat ze op de een of andere manier kunnen handelen. Enerzijds heb je dus meer en meer spanning, anderzijds is er veel meer vrijheid die het mogelijk maakt voor mensen om te communiceren, om te praten met elkaar, om het te bespreken. Maar dat is een minderheid.

TVDW: U hebt het over een strijd? Hoe ziet u dat?

Ai Weiwei: Ik denk dat een samenleving waarin de overheid weigert om te praten en te communiceren, een overheid die weigert om de confrontatie aan te gaan, een gevaarlijke samenleving is. Er kan dan veel gebeuren. Daarover is iedereen hier bezorgd. Nu ziet de regering het probleem niet, of tenminste dat beweert ze. Het probleem wordt vooruitgeschoven, en dat kan heel gevaarlijk worden. De kruik gaat zolang te water...

TVDW: U hebt recent ook heel wat problemen gehad met de autoriteiten hier. U mocht niet alleen het land niet verlaten, maar u stond ook onder huisarrest, u hebt slagen gekregen, noem maar op. U bent een luis in de pels, zoals Liu Xiaobo?

Ai Weiwei: Ik denk dat het heel normaal is, omdat mijn activiteiten hen irriteert. Denk maar aan mijn activiteiten waarin ik aandring op de basisrechten voor kunstenaars. Vrijheid van meningsuiting is zeer belangrijk. En ze kunnen die essentiële eisen van ons niet tolereren, dat is de huidige toestand.

TVDW: Hebt u geen schrik dat ook uw vrije dagen geteld zijn?

Ai Weiwei: Ik ben opgegroeid in deze maatschappij en ik weet hoe erg de toestand kan worden. De generatie van mijn vader had het veel moeilijker. [de vader van Ai Weiwei was de beroemde dichter Ai Qing, die tijdens de Culturele Revolutie naar een werkkamp werd gestuurd] Ik heb toch hoop voor de jonge generatie. Ik denk dat de overheid meer rationeel moet worden, meer moet communiceren. Ik zal mijn pogingen niet opgeven om dat duidelijk te maken. Ik denk dat dat niet alleen het land helpt. Het helpt ook de overheid om in de spiegel te kijken. Maar dat is heel erg moeilijk.

TVDW: Maar is het u allemaal waard, om zoals Liu Xiaobo hiervoor opgesloten te worden, 11 jaar lang?

Ai Weiwei: Hopelijk zal dat nooit gebeuren. Maar als het toch gebeurt, is dat mijn verantwoordelijkheid. En ik moet deze verantwoordelijkheid dragen. Onze strijd zou niet echt zijn, indien we dat zouden tegenhouden.

Tom Van de Weghe