Kunstenaarsboeken te kijk in Antwerpen

In de Erfgoedbiblitoheek Hendrik Conscience in Antwerpen exposeert kunsthistoricus Johan Pas 51 kunstenaarsboeken die hem na aan het hart liggen. Voor de liefhebber een buitenkansje om zovele fraaie banden en omslagen te kunnen bewonderen.

Johan Pas (°1963) is doctor in de kunstwetenschappen en doceert moderne en hedendaagse kunstgeschiedenis aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen. Hij is een veel gevraagd en begeesterd inleider, chroniqueur en probeert het reilen en zeilen van het Belgische kunstwereldje ook op video vast te leggen.

Vandaag presenteert hij 51 kunstenaarsboeken uit zijn eigen collectie waaraan hij nu al twintig jaar bouwt. Die werken zijn publicaties van beeldende kunstenaars die een boek gebruiken als communicatiemiddel én als kunstvorm.

Voorwaarde is wel dat de kunstenaars aan een interessant en relevant oeuvre werken waardoor bijvoorbeeld mailart of kunstboeken op een heel beperkte oplage niet worden opgenomen. Pas pleit terecht dat het kunstenaarsboek een redelijk grote oplage moet krijgen, zodat ze bereikbaar zijn voor elke liefhebber en niet voor de excentrieke en kapitaalkrachtige collectioneur.

Het eerste kunstenaarsboek

De Franse specialiste Anne Mouglin-Delcroix meent het ontstaan van het kunstenaarsboek te mogen situeren in 1962. Klopt niet helemaal aldus Pas, en hij verkiest het rafelige jaar 1959 omdat in de jaren vijftig de traditionele, mediumgebonden opvatting van het kunstwerk gerelativeerd werd.

In de jaren vijftig ontstonden er happenings, werken van kunstenaars werden uitgegeven op hoge oplages (de zogenaamde multiples) en beide fenomenen zouden het kunstenaarsboek een flinke duw hebben gegeven.

Het eerste boek dat Johan Pas presenteert is "Le dépassement de la problématique de l’art" ("Het overschrijden van de kunstproblematiek") van de jong gestorven Franse monochrome schilder Yves Klein (1928-1962).

In 1959 was Klein in Antwerpen samen met onder meer de Italiaan Lucio Fontana waarvan Johan Pas een softcover met verticale uitsnijding in de expositie opneemt. Beide kunstenaars waren in de Scheldestad op vraag van Jef Verheyen die in 1958 het pamflet "Essentialisme" had gepubliceerd. Later sloot Verheyen zich aan bij de internationale beweging Zero.

Elke publicatie is mooi opgenomen in een dubbele catalogus. Het eerste deel begint in 1959 en eindigt in 2009 en is voorzien van bondige en prima gedocumenteerde artikels. In een tweede deel presenteert Pas multiples. Beide delen huizen in een foedraal en hebben nu al de status van een collector’s item.

De tentoonstelling herbergt publicaties van onder meer Damien Hirst, Andy Warhol, Gerhard Richter … en van de Belgen Anne-Mie Van Kerckhoven, Marcel Broodthaers, Pol Bury, Jacques Charlier, Thierry De Cordier, Johan Grimonprez, Jef Geys en Walter Swennen.

Het laatste boek dat Pas behandelt is een softcover op 500 exemplaren van Vaast Colson & Dennis Tyfus, twee dertigers die gestaag aan hun oeuvre werken. Vaas Colson heeft een eigen uitgeverijtje heeft nl. Clean Press.

De laatste toelichting van Pas luidt: “De publicatie van Colson & Tyfus maakt bovendien duidelijk dat lowtech-handelingen als tekenen, knippen en plakken opnieuw een cruciale rol spelen in de praktijk van deze (en andere) kunstenaars. Het zijn snelle en directe manieren om de flow van ideeën te kanaliseren, te ventileren en te archiveren. Zo fungeert het kunstenaarsboek niet alleen als autonome creatie en als container van creaties, maar ook als tijdscapsule." En zo krijgt u er nog een spitse en vernieuwende definitie van het kunstenaarsboek bij.

Mooie presentatie

De eigenzinnige en met veel zorg (en met heel veel liefde) uitgekozen kunstenaarsboeken konden geen betere presentatie krijgen dan in de statige en historische Nottebohmzaal van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen.

De publicaties prijken er in mooie kasten omgeven door de ruggen die verwijzen naar de grote tijden eeuwen geleden. Er is ook een video waarin Pas in een vastbeeld en in topshot elk boek ter hand neemt en het omzichtig toont aan de kijker zodat de bezoeker niet alleen het omslag ziet maar ook het binnenwerk.

Een expositie voor wie het hart jubelend gaat kloppen bij het zien van zoveel fraais en een uitgelezen moment om deze prachtige bibliotheek (nog) een keertje te bezoeken.

Yves Jansen

Multiple/Readings.

51 kunstenaarsboeken 1959-2009

van Johan Pas, tot 22 april

Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen

www.consciencebibliotheek.be