"Bruegel tekende als eerste heks op bezem"

We hebben ons hedendaagse heksbeeld te danken aan een tekening van Pieter Bruegel uit 1565. Dat ontdekte kunsthistorica Renilde Vervoort van de Radboud Universiteit in Nijmegen na een studie van afbeeldingen van heksen in de Lage Landen tussen 1450 en 1700.

"Bruegel was de eerste die de heks voorstelde als vrouw op een bezem die door de schoorsteen naar buiten vloog. In de schoorsteen stond een heksenketel met daarnaast een kat", aldus Vervoort.

"De afbeeldingen die dateren van na de tekening van Bruegel, lijken allemaal op hoe hij het had voorgesteld", zegt de onderzoekster.

In de tweede helft van de 16e eeuw bereikte de heksenvervolging in de Lage Landen haar hoogtepunt. "Heksen waren wat terroristen nu zijn. Ze leefden onder de mensen en konden heel veel schade berokkenen, maar je kon ze niet herkennen", zegt Vervoort. 

Er was behoefte aan een duidelijk heksbeeld en daar speelde de Antwerpse uitgever Hieronymus Cock op in. Hij vroeg Bruegel een prent te ontwerpen van een heks.

"Bruegel tekende twee afbeeldingen. Een woeste, vechtende heks vliegend op een beest en de heks op de bezem. Die laatste afbeelding kwam vanaf toen steeds terug", aldus Vervoort.

Ze stelde een overzicht samen van 145 heksenafbeeldingen. De eerste dateert uit het midden van de 15e eeuw. De afbeeldingen van Bruegel waren de achtste en de negende die Vervoort kon vinden.