Einde of begin van het einde voor Al Qaeda?

Na de dood van topterrorist Osama bin Laden blijft de vraag of dat het einde betekent van zijn terreurnetwerk Al Qaeda. Dat was hoe dan ook de voorbije jaren al veel minder relevant geworden, maar nog niet verdwenen.

Osama bin Laden was de oprichter, bedenker en de charismatische leider van het wereldwijde terreurnetwerk Al Qaeda (Arabisch voor "de basis"). Dat ontstond eind de jaren 80 in Afghanistan door het samenkomen van vrijwilligers uit zowat alle moslimlanden die kwamen vechten tegen de Sovjet-invasie. Nadien keerde het netwerk zich met bruut geweld tegen het Westen, zowel militair als ideologisch, maar ook tegen iedereen in de islamwereld die niet in de extremistische ideologie wou stappen.

De rol van Bin Laden was cruciaal: als miljardair was hij immers de belangrijkste financierder die Al Qaeda boven alle andere gelijkgezinde terreurgroepen kon opheffen. De mediatieke Bin Laden straalde voor veel jonge en gefrustreerde moslims evenwel ook een charisma en natuurlijk leiderschap uit, de man die hen uit de armoede, onderontwikkeling en uit de marge van de wereldpolitiek kon leiden.

Al Qaeda was overigens niet zomaar een terreurgroep, eerder een overkoepelend netwerk dat militaire, maar ook logistieke, financiële en ideologische steun en leiding bood aan wat voorheen verscheiden regionale of lokale terreurgroepen waren. Een van de kernen daarvan was de Egyptische Islamitische Jihad, een van die terreurgroepen die in de jaren 70 losgescheurd waren van de Moslimbroederschap toen die geweld afzwoer. 

Dankzij die structuur kon Al Qaeda actief worden op verschillende fronten: in Afghanistan en Pakistan, in Egypte en Saudi-Arabië, maar ook in Irak, Somalië, Jemen, Noord-Afrika tot in Indonesië toe. Veel lokale groepen werden zo gebundeld in een "moslimextremistische internationale". De mythe werd overigens ongewild gesteund door de wereldmedia die gretig de video- en audioboodschappen van Bin Laden en zijn kompanen verspreidden.

Kan Al Qaeda zonder Bin Laden?

Met de dood van Bin Laden is nu een einde gekomen aan de mythe van ongrijpbaarheid. Dat betekent echter nog niet meteen dat Al Qaeda nu uitgeschakeld is. Bin Laden was dan wel de onbetwiste ideologische en strategische leider van de shura of raad van Al Qaeda, het beperkte politbureau zeg maar. De operationale organisatie van grote aanslagen wordt evenwel eerder toegeschreven aan de Egyptenaar Ayman Al Zawahiri (links), de leider van de Islamitische Jihad en de nummer-2 van Al Qaeda en die loopt voorlopig nog altijd rond, al heeft hij bijlange niet de uitstraling van Bin Laden.

Toch is de uitschakeling van Bin Laden een zware klap voor het terreurnetwerk, maar tegelijk is dat geen alleenstaand feit of toevalstreffer. De voorbije jaren zijn al tal van toplui van Al Qaeda gevangengenomen of uitgeschakeld. Die zijn dan wel vervangen door anderen, maar niet noodzakelijk van hetzelfde niveau.

Al Qaeda heeft het verlies van trainingskampen en bases in Afghanistan en Pakistan deels kunnen compenseren door elders antennes op te richten, maar de laatste tijd zat het netwerk blijkbaar ook slecht bij kas, onder meer door strengere financiële controles en sancties op potentiële sponsors. 

De voorbije jaren lijkt Al Qaeda overigens een "regionalisering" doorgemaakt te hebben, waarbij de lokale filialen meer autonoom worden en hun eigen gang gaan. Zo zijn er nu aparte groepen zoals het inmiddels ook al fors uitgedunde Al Qaeda in Irak, maar meer bedreigende zoals AQIM (Al Qaeda in de Maghreb), dat een basis in de Sahara probeert uit te bouwen, en AQIP (Al Qaeda in the Arabian Peninsula) in Saudi-Arabië en Jemen of de Shabaab-militie in Somalië. De centrale leiding van Al Qaeda lijkt in dat scenario steeds minder een rol te spelen. 

Einde van een tijdperk

Toch rijst de vraag of het moslimextremisme met of zonder Bin Laden ook al niet over zijn hoogtepunt heen was. De populariteit van Bin Laden was al gedaald door het onvoorspelbare geweld van Al Qaeda dat veel meer moslims dan westerlingen gedood heeft. Terreur wordt de laatste jaren door steeds meer moslims in het Midden-Oosten beschouwd als een pest voor de regio, eerder dan een uitweg uit de ideologisch-politieke impasse waarin die zich bevindt.

Bij het uitbreken van het recente volksprotest in de islamitische wereld stonden de moslimextremisten opvallend aan de kant. Die "Arabische of Iraanse lente" lijkt als alternatief voor autoritaire regimes in de regio voor de jongeren veel aantrekkelijker dan de boodschap van Al Qaeda. Die jongeren zijn via internet en moderne communicatie veel beter geïnformeerd en komen de straat op voor meer, en niet minder, vrijheid.

De uitschakeling van Bin Laden zal wellicht niet meteen het einde betekenen van moslimterrorisme, maar op termijn mogelijk wel. De liquidatie staat dan niet enkel symbool voor een afsluiting van een decennium vol terrorisme, maar wellicht ook voor het tanende moslimextremisme dat daar de voedingsbodem van was. 

Jos De Greef