"Europa is onbegrijpelijk fenomeen geworden"

Het Vlaams Parlement vierde vandaag de Europese feestdag met een lezing van Geert Mak, de Nederlandse journalist en auteur van "In Europa". Mak is een bekende voorstander van het verenigde Europa, maar was in zijn "State of the European Union" scherp voor de Europese beleidsmakers.

Zijn lezing kreeg de naam "Europa: een verschuivend zelfbeeld’ en de inspiratie ervoor haalde Mak uit een bezoek aan de Verenigde Staten. Hij sprak met ontgoochelde, kwade en werkloze Amerikanen. Ondanks alles bleven die mensen trots op hun eigen land, hoewel hun zelfbeeld als Amerikaan geen aanknopingspunten met de werkelijkheid meer vond. Dat fenomeen doet zich volgens Mak ook in Europa voor en heeft alles te maken met onze diepste zekerheden, de zekerheden van het opgebouwde zelfbeeld, die we pas op het allerlaatste loslaten.

Dat Europese zelfbeeld is door de Tweede Wereldoorlog sterk verbonden met het Amerikaanse. We delen dezelfde waarden, zoals democratie, maar trekken daar andere conclusies uit. Zo kon de EU zich dankzij het militaire overwicht van de VS profileren met haar "soft power". Ook wisten wij in Europa de sociale ongelijkheid enigszins te beperken, in tegenstelling tot de VS. Bovendien wilden landen heel graag lid worden van de Europese Unie, zodat we hen tot allerlei sociaaleconomische en democratische hervormingen konden bewegen.

Met het einde van de Koude Oorlog zijn deze zelfbeelden onder druk komen te staan. De EU moet volgens Mak dringend een paar feiten onder ogen zien. Europa is zijn uitstraling aan het verliezen, die gebaseerd was op zijn economische aantrekkingskracht. De eurocrisis heeft pijnlijk blootgelegd dat de Europese landen, die op een gezamenlijke reis vertrokken, moe zijn. De leiders in Europa beseffen wel dat ze verder met elkaar op pad moeten, maar willen eigenlijk niet meer macht uit handen geven.

Nog belangrijker dan de euro vindt Mak het gebrek aan democratie binnen de EU, waardoor het project zijn legitimiteit dreigt te verliezen. Europa is een onbegrijpelijk fenomeen geworden. Veel mensen hebben zich tegen Europa gekeerd. Niet tegen het Europese project op zich, wel tegen de weg die dat project is ingeslagen. Men heeft zich te veel laten meeslepen door het geloof in de globalisering en de vrije markt waardoor de burger angst heeft om zijn identiteit en greep op de toekomst te verliezen. Dat er overal anti-Europese partijen uit de grond rijzen is volgens Mak niet het probleem van Europa, wel een symptoom van het democratisch deficit. Europa moet dringend gepolitiseerd worden, en daar horen protestpartijen bij. Europese discussies moeten ook binnen de nationale arena gehouden worden.

Tot slot roept Mak op tot een diepgaand politiek en cultureel reveil. In een multipolaire wereld met opkomende grootmachten zoals China en Brazilië heeft Europa nog één maal de kans om de EU te verdiepen en te democratiseren, indien we onze kwaliteit van bestaan willen behouden. Gemakzucht is daarbij onze grootste vijand: Europa heeft zoveel te verliezen.

lees ook