Sven Augustijnen toont film "Spectres" in Wiels

In het Centrum voor Hedendaagse Kunst Wiels in Brussel toont Sven Augustijnen zijn nieuwe film "Spectres", een lange documentaire over de dood van Lumumba die de Congolese verkiezingen in 1960 had gewonnen. Enkele maanden later werd hij vermoord. Vorig jaar vierde onze voormalige kolonie de vijftigste verjaardag van haar onafhankelijkheid. De film was toen nog niet klaar.

“Dit was ons lot gedurende tachtig jaar koloniaal regime, onze wonden zijn nog te vers en te pijnlijk om ze uit ons geheugen weg te wissen. Wij hebben dwangarbeid gekend in ruil voor lonen die veel te laag waren om voldoende te kunnen eten, ons waardig te kleden of te wonen of om onze kinderen als dierbaren te kunnen opvoeden. Wij hebben spot, beledigingen, slagen gekend die we ‘s ochtends, ‘s middags en ‘s avonds moesten ondergaan, omdat wij 'negers' waren. Wij zijn getuige geweest van het afschuwelijke lijden van degenen die veroordeeld waren voor hun politieke standpunten of godsdienstige overtuigingen: verbannen in hun eigen land was hun lot nog slechter dan de dood. Wij hebben gezien dat er in de steden prachtige huizen voor de blanken waren en bouwvallige barakken voor de zwarten,” een kort fragment uit de legendarische toespraak van Patrice Lumumba bij de onafhankelijkheid van Congo op 30 juni 1960. Koning Boudewijn I aanhoorde de speech en kookte en wilde meteen terug naar Brussel. Maar de plooien werden voor even gladgestreken.

Het onrustige Congo

Eerder dat jaar konden de Congolezen naar de stembus. Een waaier aan partijen deed mee. Het resultaat was een regering met maar liefst twaalf partijen. Hoewel Patrice Lumumba als de grote overwinnaar uit de bus kwam moest hij zich – zeer tegen zijn zin, wat hij ook demonstreerde – tevreden stellen met de post van eerste minister. Kasavubu werd president.

Elf dagen na de onafhankelijkheid riep Katanga – een provincie rijk aan grondstoffen – de onafhankelijkheid uit onder leiding van Moïse Tsjombe. In september 1960 pleegde Mobutu een staatsgreep. Congo was verscheurd, Lumumba sloeg op de vlucht. Op 1 december werd hij gearresteerd. Op 17 januari 1961 werd hij samen met twee medestanders geëxecuteerd. Zijn lichaam werd nooit teruggevonden omdat – zo gaan de geruchten – het lijk werd opgelost in zwavelzuur.

De dood van Lumumba roept nog steeds vele vragen op, zoals de rol van de Belgische overheden. Hierover werden verschillende studies geschreven en ook de parlementaire Lumumbacommissie kwam tien jaar geleden tot deze conclusie: “In het licht van wat voorafgaat, met de normen inzake publieke moraal van vandaag en zonder te treden in toenmalige persoonlijke morele afwegingen komt de commissie tot de conclusie dat sommige Belgische regeringsleden en andere Belgische actoren een morele verantwoordelijkheid dragen in de omstandigheden die tot de dood van Lumumba hebben geleid.”

"Spectres" of "geesten"

Sven Augustijnen (°1970) die enkele dagen geleden door een internationale jury in Parijs tot laureaat werd uitgeroepen van Evens Prijs voor Visuele Kunsten 2011 is gepassioneerd door Congo en zijn koloniaal verleden. In deze documentaire film ‘Spectres’ ( ‘geesten’) gaat hij op zoek naar de ‘ware’ toedracht van de moord op Lumumba. Als verteller en gids deed hij een beroep op Jacques Brassine de La Buissière (°1929) die als diplomaat nauw betrokken was bij de onafhankelijkheid van Congo. In 1965 werd hij door Mobutu het land uitgezet.

Na zijn carrière als diplomaat ging Jacques Brassine doctoreren aan de Franstalige Vrije Universiteit van Brussel. Onderwerp: De dood van Lumumba. Zijn onderzoekswerk werd beloond met de hoogste onderscheiding en felicitaties van de jury. Jacques Brassine als spilfiguur van deze lange documentaire selecteren, is een gelukkige keuze, omdat hij niet alleen het dossier door en door kent maar ook omdat hij een goeie causeur is die erg nieuwsgierig is. In Congo zelf gedraagt hij zich bovendien als een gewiekst en grappig reporter op de plaatsen delict; hij heeft een hoog Kuifje-gehalte. Brassine loodst de kijker mee naar alle betrokkenen, zoals de kinderen van Tshombe, Juliana en Roland Lumumba, ….

Sven Augustijnen staat zelf achter de camera. Hij registreert in lange shots of plan sequence, gesprekken worden zonder tussenbeeld of cutaway gemonteerd en belangrijke historische beelden toont Augustijnen niet. De klank ervan laat hij wel horen en hij laat de camera minuten lang op het gezicht van Brassine stilstaan. In Congo toont Augustijnen treffend hoe het standbeeld van Leopold II nog keurig rechtstaat, terwijl het beeld van de ontdekkingsreiziger Stanley naast een badkuip ligt te verkommeren. Als ze in Congo de laatste zoon van Lumumba ontmoeten, gebeurt er niets, geen vraag, geen impressie.
Wie de film goed wil volgen, moet het dossier Lumumba en de geschiedenis van de jonge republiek Congo behoorlijk kennen.

De film moet het doen zonder commentaar, zonder aardrijkskundige en geschiedkundige gegevens behoudens enkele teksten op beeld. Wij vrezen dat de film tussen twee stoelen valt nl. de zuivere feitelijke documentaire en de zoektocht van Jacques Brassine naar een waarheid. Want zoals Brassine terecht opmerkt: ”Ik heb dertig jaar lang gezocht naar een waarheid. Wij hebben moeten wachten tot belangrijke actoren met pensioen waren zodat ze de echte toedracht durfden te vertellen.”

Yves Jansen

"Spectres" ("Geesten") in Wiels om 12,14 en 16 uur, tot 31 juli 2011
De film wordt aangevuld met foto’s, documenten, geluidsfragmenten en personalia
www.wiels.org