30 jaar geleden koos Frankrijk voor links

Op 10 mei 1981 werd François Mitterrand gekozen tot president. Hij werd de eerste linkse president van de Vijfde Republiek, die in 1958 was ingevoerd door generaal De Gaulle. "Tonton" of "de sfinks" zou het 14 jaar uitzingen en wordt beschouwd als een van de grote Franse presidenten.

Met zijn Vijfde Republiek streefde Charles de Gaulle naar meer stabiliteit, na de woelige periode van de Vierde Republiek en de traumatische dekolonisatie van onder meer Vietnam en Algerije. Hij voerde het "septénnat" in, waarbij de presidentiele ambtstermijn op 7 jaar werd gebracht, en voerde een presidentieel regime in waarbij de president meer macht kreeg toebedeeld. Door de nieuwe grondwet hoopte De Gaulle (foto) zijn rechtse Gaullistische partij voor lange tijd aan de macht te houden, en dat lukte ook: in 1969 werd hij opgevolgd door zijn premier Georges Pompidou, en na diens dood in 1974 kwam Valéry Giscard d'Estaing aan de macht.

François Mitterrand bekleedde verschillende openbare functies tijdens de Vierde Republiek en was onder meer ook minister van Binnenlandse Zaken. Onder De Gaulle werd links lange tijd buiten spel gezet, onder meer omdat de socialistische en de in Frankrijk sterke communistische partij niet goed met elkaar samenwerkten.

Mitterrand deed twee keer een gooi naar het presidentschap, tevergeefs. In 1965 moest hij het onderspit delven tegen De Gaulle - toen nog zowat de redder des vaderlands - en in 1974 verloor hij nipt van Giscard. In 1981 echter is het derde keer goede keer voor links en verslaat Mitterrand Giscard: bij de tweede ronde, op 10 mei 1981, haalt hij 51,8 procent van de stemmen. Op de linkse partijhoofdkwartieren werd uitbundig feestgevierd.

Een Franse rode golf

Tien dagen later, op 20 mei 1981, vindt de plechtige inhuldiging van de nieuwe president plaats. Heel links Europa kijkt met grote verwachtingen naar wat in Frankrijk te gebeuren staat: onder meer iconen zoals Mikis Theodorakis en Melina Mercouri zakken naar Parijs af om het allemaal van dichtbij mee te maken. Enkele maanden later zou de socialistische PASOK in Griekenland het Franse voorbeeld volgen en voor het eerst aan de macht komen sinds het einde van de militaire dictatuur.

Dezelfde dag nog benoemt François Mitterrand Pierre Mauroy (foto) tot zijn premier, de populaire burgemeester van Rijsel. 's Namiddags eert hij de legendarische socialist Jean Jaurès en legt hij een rode roos op diens graf in het Pantheon: een sterk symbolisch beeld.

Mitterrand en Mauroy willen het roer drastisch omgooien en smeden het ijzer terwijl het heet is: ze schrijven parlementsverkiezingen uit die overtuigend gewonnen worden door de linkse partijen. Een rode golf overspoelt Frankrijk en Mitterrand en Mauroy krijgen als het ware een nieuwe motie van vertrouwen van het volk.

Ook opmerkelijk: voor het eerst komen er communisten in de regering in een groot West-Europees land. In Washington, waar Ronald Reagan de plak zwaait, wordt dat met argusogen bekeken, maar Mitterrand stelt de bondgenoten gerust: de communistische ministers komen niet op sleutelposten en krijgen zeker geen inspraak als het gaat over defensie of buitenlandse politiek.

Economie strooit roet in het eten

Mitterrand heeft een ambitieus programma. De sociale zekerheid wordt aanzienlijk verbeterd, de arbeidstijd wordt ingekort om de werkloosheid te bestrijden, er komen nationaliseringen, de doodstraf wordt afgeschaft en het culturele klimaat wordt vrijer.

De verslechterde economische omstandigheden nopen de linkse president in 1984 echter tot forse besparingen. Mitterrand bedankt Mauroy voor bewezen diensten en benoemt de technocraat Laurent Fabius (foto) tot premier. In 1986 betaalt links de rekening bij de parlementsverkiezingen, die gewonnen worden door rechts.

Noodgedwongen moet Mitterrand de rechtse premier Jacques Chirac naast zich dulden: het is de eerste periode van de zogenoemde cohabitation. De sluwe Mitterrand slaagt erin het vuile regeringswerk door zijn rechtse premier te laten opknappen. Twee jaar later verslaat hij Chirac met glans en kan "tonton" (oompje, nvdr.) beginnen aan een tweede ambtstermijn. Hij herhaalt zijn demarche van 1981 en schrijft weer vervroegde parlementsverkiezingen uit die uitdraaien op een nieuwe zege voor "la gauche".

De sfinks blijft tot in 1995

Voor de verkiezingen van 1995 stelt Mitterrand, die al jaren aan prostaatkanker lijdt, zich niet meer herkiesbaar. Hij wordt opgevolgd door zijn oude rivaal Jacques Chirac, die de socialist Lionel Jospin verslaat.

François Mitterrand gaat vooral de geschiedenis in als belangrijk figuur op de internationale politieke scène, waar hij samen met de Duitse bondskanselier Helmut Kohl een voortrekkersrol speelt ter promotie van de Europese eenmaking.

Van zijn oorspronkelijke linkse plannen op binnenlands vlak blijft uiteindelijk niet zo gek veel over. De economische wetmatigheden en de noodgedwongen samenwerking met enkele rechtse regeringen hebben daar anders over beslist. Mitterrand ontpopt zich wel tot bouwheer: onder zijn bewind verrijzen in Parijs imposante constructies zoals de piramide aan het Louvre, de Très Grande Bibliothèque,  de Opéra Bastille en een nieuwe triomfboog in de zakenwijk La Défense.

Een van de beroemdste uitspraken van François Mitterrand is "Et alors?", als hij in 1994 reageert op een vraag in verband met zijn buitenechtelijke dochter Mazarine. In Frankrijk worden persoonlijke escapades niet als relevant beschouwd in de nationale politiek.

De aanslag op het Greenpeaceschip The Rainbow Warrior in 1985 vormt wel een smet op zijn blazoen. Die is het werk van de Franse geheime dienst: Parijs had het niet zo begrepen op de acties van Greenpeace tegen de kernproeven op Mururoa, in Frans-Polynesië.

Francois Mitterrand overlijdt nog geen jaar nadat hij het Elysée heeft verlaten. Op zijn begrafenis maakt de wereld kennis met Mazarine en haar moeder Anne Pingeot, die naast de officiële familie rouwen om hun overleden geliefde.

Rik Arnoudt