Diversiteit is geen loos begrip in Brazilië

Brazilië is niet alleen het grootste land van Zuid-Amerika, het is ook de resultante van een vermenging van een hele reeks verschillende culturen. Daaruit is een eigen cultuur ontstaan, waarin al die verschillende invloeden verstrengeld zitten. Die "diversidade" is mede het gevolg van de geschiedenis van het land.

Al duizenden jaren waren het Amazonebekken en de kustgebieden van wat vandaag Brazilië heet, het woongebied van indianen. Gurarani, Tupi en Kayapo: die namen van enkele indianenstammen klinken u wellicht niet echt bekend in de oren. Maar als u de foto ziet van Raoni Metuktire gaat er misschien een belletje rinkelen. Het was bij dit stamhoofd van de Kayapo dat onze eigenste Vera Dua ooit op bezoek ging, en het was hij die in 2002 de eerste boom van het Gentse stadsbos plantte.

Maar laten we terugkeren naar Brazilië, dat in 1500 voor Portugal werd opgeëist door Pedro Álvares Cabral. Die gebeurtenis zou de officiële ontdekking van Brazilië door de Europeanen gaan heten. De Portugezen gingen hun nieuwe kolonie aanvankelijk besturen vanuit Salvador da Bahia, in de 18e eeuw zou de hoofdstad worden verplaatst naar het meer zuidelijk gelegen Rio de Janeiro.

De kolonisten kwamen niet naar Brazilië voor de lol. De nieuwe kolonie moest geld opbrengen voor de Portugese kroon. Suikerriet, koffie en goud: de kolonisten hadden nood aan veel mankracht. Daarom werden vanaf de 16e eeuw 5 à 8 miljoen Afrikaanse slaven geïmporteerd. Zij en hun nakomelingen, die vooral in de deelstaat Bahia leven, hebben onuitwisbare culturele sporen nagelaten. Tot op vandaag leeft de candomblé in grote delen van Brazilië, een godsdienst die de Afrikaanse slaven hebben meegebracht en die veel gelijkenissen vertoont met de voodoo in West-Afrika.

In 1888 werd de slavernij afgeschaft in Brazilië, maar in de 19e eeuw groeide het land ook uit tot een echt immigratieland. Veel Italianen, Duitsers, Russen en Libanezen kwamen hier hun geluk beproeven. Ook zij brachten hun cultuur mee en lieten hun sporen na. Vandaag wordt São Paulo beschouwd als de hoofdstad van de pizza. Vandaag wonen er in de zuidelijke deelstaten Rio Grande do Sul, Paraná en Santa Catarina veel "Teuto-brasileiros" of Duitse Brazilianen. Vandaag is Gisele Bündchen geen Duits, maar een Braziliaans model.

In de 20e eeuw vonden ook de Aziaten hun weg naar Brazilië. Vandaag leven er miljoenen "nipo-brasileiros" of Japanse Brazilianen in het land. Brazilië is na Japan het land met het grootste aantal Japanners. Rijst, sushi en sojasaus worden ook in Brazilië erg gesmaakt.

De mythe van de melting pot

Al die verschillende culturen vind je terug in de Braziliaanse kunst, in de Braziliaanse muziek, in de Braziliaanse eetcultuur.

Brazilië als hét voorbeeld van de "melting pot", waarin alles is samengesmolten tot één nieuwe cultuur? Misschien, maar dat betekent niet dat elke Braziliaan per se gelijk is voor de wet. Het feit er een feestdag bestaat zoals Dia da Consciência Negra (Dag van het zwarte bewustzijn) is veelzeggend.

Hoe dan ook is "diversidade" vandaag het beste woord om de Braziiliaanse cultuur te typeren. De samba-reggae uit Bahia lijkt verrassend veel op muziek uit Ivoorkust of Jamaica, de talrijke barokke kerken in het land zijn vaak betegeld met azulejos zoals in Portugal, veel bouwwerken van Oscar Niemeyer zijn duidelijk beïnvloed door de Fransman Le Corbusier, de "pato no tucupi" (eend in tucupi-saus) die je op restaurant eet, wordt ook in het Amazonegebied gesmaakt.

Ook in de natuur

De Braziliaanse diversiteit duikt ook op in de fauna en flora. Brazilië is een gigantisch land: 8,5 miljoen vierkante kilometer, bijna de helft van het Zuid-Amerikaanse continent.

Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat het land een unieke biodiversiteit heeft: het tropische regenwoud in het Amazonegebied, de semi-aride gebieden in het noordoosten, de mangroves en lagunes aan de kust, de eindeloze moerasgebieden in de Pantanal, savanne en pampa in het binnenland. In Brazilië vind je meer dan 20 procent van de gekende dier- en plantensoorten.

En waar de natuur verdwijnt, verrijzen metropolen. De agglomeratie São Paulo, die in 1900 amper 240.000 zielen telde, heeft vandaag meer dan 22 miljoen inwoners en is drie keer zo groot als Parijs en zijn voorsteden. Rio de Janeiro, het grote uithangbord van Brazilië, telt een kleine 7 miljoen inwoners. Dan zijn er nog Salvador da Bahia (2,9 miljoen), Brasilia (2,5 miljoen), Fortaleza (2,5 miljoen), Belo Horizonte (2,4 miljoen), Curitiba (1,8 miljoen),  Manaus (1,7 miljoen), Recife (1,5 miljoen), enz...

In die steden is een bruisende stadscultuur ontstaan, waarvan de uitbundige carnavalvieringen misschien wel de beste uiting zijn. Maar er zijn ook de zwoele bossa-novaritmes van Rio de Janeiro, de kunst met gerecycleerd materiaal uit de favela's of krottenwijken, het prachtige Amazonetheater in Manaus, de klassieke muziek van componist Heitor Villa-Lobos, de innoverende balletten van Lia Rodrigues en - niet te vergeten - de Braziliaanse cinema met topregisseurs als Fernando Meirelles (Cidade de Deus, 2002). Van zoveel diversiteit gaat een mens duizelen.

Rik Arnoudt

Na Rusland en China is Brazilië het derde BRIC-land waarop het Europala-festival focust. Europalia.Brasil start morgen en loopt tot 15 januari. Er zijn tentoonstellingen, concerten, balletvoorstellingen, dj-sets, theater, lezingen, films: te veel om hier allemaal op te noemen. Meer informatie over het festival vindt u hier.

lees ook