De erfenis van Anwar al-Sadat

Op 6 oktober 1981, vandaag precies 30 jaar geleden, werd de Egyptische president Anwar al-Sadat vermoord bij een aanslag door islamisten. De vrede die hij eind jaren 70 sloot met Israël leverde hem de Nobelprijs voor de Vrede op, maar ook zijn doodvonnis. Zijn vredesakkoord wordt na de Egyptische revolutie van begin dit jaar in vraag gesteld als nooit tevoren.

Anwar al-Sadat werd in 1971 de derde president van Egypte na de plotse dood van de geliefde president Nasser. Die had Egypte en de Arabische wereld nieuwe trots en Arabisch nationalisme bijgebracht. Nasser was immens populair en Egypte was in diepe rouw toen hij stierf.

Sadat had samen met Nasser gewerkt aan de afzetting van koning Farouk in 1952, een staatsgreep die van Egypte een republiek maakte. Maar toen hij aan de macht kwam, voer Sadat een heel andere koers dan Nasser, weg van de communistisch-geïnspireerde economie en weg van het éénpartijstelstel. Sadat liet de islamisten weer toe op het (politieke) toneel en werd een bondgenoot van het Westen.

Yom Kippoeroorlog

Het was de Yom Kippoeroorlog in oktober 1973 die een grote verandering in de regio in gang zette. Op 6 oktober 1973 verraste het Egyptische leger de wereld door een stoutmoedige en succesvolle opmars over het Suezkanaal. De Israëlische stellingen werden vernietigd en Egypte heroverde de oostelijke oever van het Suezkanaal.

Israël sloeg hard terug, een duidelijke overwinnaar was er niet. Maar de oorlog bracht Sadat roem en populariteit in eigen land.

Tegelijkertijd zou die oorlog ook de kiemen zaaien voor zijn ondergang, acht jaar later. Na de Yom Kippoeroorlog veranderde Sadat het geweer van schouder en daarmee ook zijn houding tegenover aartsvijand Israël. Een dialoog werd opgestart.

Nobelprijs voor de Vrede

In november 1977 was Anwar Sadat de eerste Arabische leider die een officieel bezoek bracht aan Israël sinds het ontstaan in 1948. Dat bezoek was de concrete aanzet voor onderhandelingen in Camp David, onder leiding van de Amerikaanse president Jimmy Carter. Dertien dagen lang werd er gesproken en toen, op 17 september 1978, kwamen de historische Camp Davidakkoorden tot stand tussen Sadat en de Israëlische president Menachem Begin.

Het akkoord beëindigde de staat van oorlog tussen de twee landen. Egypte erkende het bestaansrecht van Israël en kreeg de Sinaï-woestijn terug, die Israël had veroverd in de Zesdaagse oorlog van 1967.

Begin en Sadat kregen de Nobelprijs voor de Vrede. En ook al waren de Egyptenaren bijzonder tevreden dat de Sinai-woestijn "heroverd" was, de Egyptische erkenning van aartsrivaal Israël was voor de Arabische wereld bijzonder moeilijk te slikken. You’re with us, or you’re against us, nietwaar. Als je niet voor ons bent, ben je tegen ons. En Sadat had de kant van Israël en het Westen gekozen.

De gevallen president

Aanvankelijk werd Sadat erg populair en die populariteit verzegelde hij meteen. Hij gebruikte zijn macht om meer politieke vrijheid in te voeren. Onder hem mochten de islamisten weer publiekelijk campagne voeren. Hij voerde ook economische hervormingen door en legde daarmee de grondvesten van het hedendaagse Egypte.

Maar de hervormingen vergden tijd en de beloofde veranderingen voor de gewone Egyptenaren bleven lang uit. De kloof tussen arm en rijk werd alleen maar groter. Velen kwamen in opstand tegen zijn bewind en omdat Sadat die strijd niet kon winnen, tolereerde hij hoe langer hoe minder tegenstand. Iedereen die tegen hem was, vloog in de gevangenis. Hij kreeg almaar meer vijanden.

De moord

Op 6 oktober 1981 was Sadat aanwezig op een militaire parade om de achtste verjaardag te herdenken van de Yom Kippoeroorlog. Naast hem stond zijn vice-president, Hosni Moebarak. Sadat had een krans neergelegd bij het monument van de onbekende soldaat toen plots twee granaten ontploften. Schutters openden het vuur en konden volgens getuigen wel een volle minuut schieten voor er tegenreactie kwam.

De precisie waarmee de aanslag was georganiseerd en uitgevoerd, deed de vermoedens alleen maar toenemen dat Sadat vermoord is door infiltranten in het Egyptische leger. Het Westen aanbad Sadat en rouwde om zijn dood, maar zijn volk deed dat niet.

Islamisten

700 mensen, vooral uit islamistische milieus, werden gearresteerd na de moordaanslag. Onder hen een jonge dokter, Ayman al-Zawahiri, die intussen is uitgegroeid tot de nieuwe leider van Al Qaeda.

Twee broers die lid waren van de Egyptische islamitische Jihad kregen een lange gevangenisstraf en werden onlangs, na de revolutie in Egypte samen met andere politieke gevangenen vrijgelaten. De hele legislatuur van Hosni Moebarak lang, de opvolger van Sadat, hebben die twee in de cel doorgebracht. Nu zullen zij stilaan kennismaken met een nieuw Egypte, dat na langgerekte weeën geboren zal worden na de verkiezingen van eind dit jaar. Een Egypte waar de islamisten een nieuwe rol willen opnemen, als het Egyptische volk hen zijn stem geeft.

Hoeksteen van stabiliteit in de regio

De zwakte van Sadat was dat hij wel een ideologie had, een visie, maar er niet in slaagde om zijn volk mee te krijgen. Hij veroverde hun harten en geesten niet. De Egyptische staat sloot wel vrede met Israël, maar zijn inwoners blijven vol afgrijzen kijken naar de voortdurende bezetting van de Palestijnse Gebieden. Israël bleef de vijand, ook al was dat op papier niet zo.

En nu, 30 jaar later, een belangrijke revolutie en één president later – Hosni Moebarak is immers verdreven – worden de historische Camp David-akkoorden van weleer meer dan ooit in vraag gesteld. Moebarak heeft het vredesakkoord altijd verdedigd en ook de militaire leiders die voorlopig de macht in handen houden, zeggen dat het Camp David-akkoord blijft gelden.

Maar op de Egyptische straat is de spanning vaak te snijden. Na een grensincident waarbij Egyptische grenswachters gedood werden, liep een betoging tegen de Israëlische ambasade in Caïro uit de hand en moest het Israëlische ambassadepersoneel de gewelddadige betogers ontvluchten. De Amerikaanse regering was er duidelijk niet gerust in en probeerde de gemoederen te bedaren.

En weer kwamen de Camp Davidakkoorden van Anwar Sadat ter sprake. Die vormen de hoeksteen van stabiliteit in de regio, zo klonk het vanuit Washington.

De toekomst van Egypte, en daarmee ook die van de hele regio, ligt in de handen van 80 miljoen Egyptenaren. Binnenkort trekken zij naar de stembus om hun toekomst te bepalen. Twee derde van hen is jonger dan 30 en werkloos. En de meeste Egyptenaren zijn in het beste geval een koele minnaar van Israël.

De kandidaat-politici van het nieuwe Egypte spreken nu nog niet over het opblazen van de Camp David-akkoorden, maar het lijkt wel duidelijk dat de koele vrede alleen maar kouder wordt.

Inge Vrancken