Over de koninklijke ananas en andere natuurpracht

“De cirkel is rond”, mag directrice Kristine De Mulder voldaan concluderen nu ook de laatste van de vier grote Europalia-tentoonstellingen opengaat. “Terra Brasilis” was de nog ontbrekende schakel in het chronologische vierluik dat tot begin 2012 in Brussel te ontdekken valt. Deze expo bestrijkt de jaren tussen pakweg 1500 en 1800, het koloniale tijdperk dus. Zoals de titel verklapt, is de invalshoek de overweldigende Braziliaanse fauna en flora.

Exotische vogelgeluiden moeten het neoklassieke decor van het ING-gebouw doen vergeten en de sfeer van het tropisch regenwoud oproepen. Een eenvoudig trucje, maar het helpt toch een béétje om je de verwondering in te beelden van de eerste Europeanen die voet aan wal zetten in het gigantische onbekende Brazilië.

Europeanen, inderdaad, want wat heel duidelijk uit deze tentoonstelling naar voren komt, is dat Brazilië al heel vroeg niet alleen door de Portugezen wordt bezocht, maar ook door soldaten en ontdekkingsreizigers van zowat overal in Europa. Kolonisator Portugal telt in de zestiende eeuw niet veel meer dan een paar miljoen inwoners, dus doet het een beroep op buitenlandse militairen en kooplui. Vooral Italianen, Duitsers en... Vlamingen.

Brazilië en de Lage Landen krijgen trouwens nog meer met elkaar te maken. Vanaf het midden van de zeventiende eeuw vaart de West-Indische Compagnie op Brazilië en wordt het noordoosten decennialang overheerst door de Nederlandse Republiek. Gouverneur Maurits van Nassau is erg onder de indruk van het gebied en laat het vastleggen in tekeningen en aquarellen. Tot zijn artistieke gevolg behoort de schilder Albert Eckhout, van wie een tiental afbeeldingen te zien zijn van exotische vruchten. Met een hoofdrol voor de ananas, de “koningsvrucht” die zo chic wordt dat siertelers overal in Europa hun eigen exemplaren proberen te kweken.

Zijn collega Frans Post houdt zich dan weer bezig met landschapsschilderingen. Deze kunstenaar stamt uit de Leidse school, wat blijkt uit zijn sombere kleurenpalet. Zijn noordelijke ogen lijken nog niet echt vertrouwd met het tropische licht. De collectie van de Nederlandse schilders dient als inspiratie voor een reeks wandtapijten die cadeau worden gedaan aan Lodewijk XIV.

Uitzonderlijke natuurlijke rijkdommen

Dat meerdere Europese naties een begerig oog laten vallen op Brazilië, komt uiteraard door de natuurlijke rijkdommen van het land. Zeer in trek is de pau-brasil, het rode brazielhout waaraan Brazilië zijn naam dankt. Ook tabak, koffie, cacao en rietsuiker worden massaal geëxporteerd naar Europa. De tentoonstelling laat zien hoe al die nieuwigheden modieus worden in de betere Europese kringen. Niet alleen verbruiksproducten trouwens, ook papegaaien, aapjes en meerkatten worden als exotisch gezelschapsdier naar de haven van Antwerpen verscheept.

De massale teelt van al die nieuwe producten die in Europa zo in zwang zijn, wordt overgelaten aan de massaal uit Afrika -vooral Congo en Angola- ingevoerde slaven. Ook zij brengen hun eigen vruchten en culinaire tradities mee. Maar maniok, dat bekendstaat als hét basisproduct van de Afrikaanse voeding, blijkt dan weer afkomstig uit Brazilië, net als tapioca. In vitrinekasten prijken prachtig bewerkte zilveren maniokschalen.

Deze tentoonstelling laat zien dat de zwarte slaven niet zomaar passieve werkinstrumenten zijn, maar dat ze actief hebben bijgedragen aan de boeiende mix die Brazilië vandaag is. Hetzelfde geldt trouwens voor de oorspronkelijke bevolking, de indianen. Hun kennis van de natuur wordt overgenomen door de kolonisten, die ze aanwenden voor het bereiden van medicijnen.

Traktatie over kinderen

Naast de handelaars en de ondernemers blijven de ontdekkingsreizigers onvermoeibaar het Braziliaanse binnenland binnendringen. Vanaf de achttiende eeuw krijgen de expedities een steeds wetenschappelijker karakter. Zo trekt de in Coimbra opgeleide Braziliaan Alexandre Rodrigues Ferreira langs de Amazone. Uiterst methodisch, in de geest van de Verlichting, documenteert hij zijn tocht.

Het resultaat zijn opgezette dieren en een uitgebreide reeks aquarellen die Europalia in bruikleen heeft gekregen van belangrijke Portugese musea. Ook de Franse ontdekkingsreiziger/kunstenaar Debret, die in de Europalia-moedertentoonstelling “Brazil.Brasil” indrukwekkend aanwezig is, komt in de laatste zaal van “Terra Brasilis” al even opduiken.

Toch sluit niet hij, als opvallende overgangsfiguur, deze tentoonstelling. Dat doet een enorm panorama van Jean-Julien Deltil op behangpapier dat een hele kamer beslaat. Het toont Portugese karvelen in de haven, koloniale huizen, slaven aan het werk, wilde indianen die tevoorschijn komen uit het regenwoud, tropische bossen met hangbruggen boven kreken met krokodillen. Het is een voorstelling die tot de verbeelding spreekt en zeker ook kinderen zal bekoren.

Dat laatste geldt trouwens voor de hele tentoonstelling, vol afbeeldingen van gordeldieren, papegaaien, apen en andere exotische dieren. Kinderen kunnen “Terra Brasilis” trouwens bezoeken met interactieve audiogidsen. Aan het einde van het parcours mogen ze proeven van Braziliaanse lekkernijen als cashew- en kokosnoten, papaya, mango en natuurlijk... ananas.

Terra Brasilis
waar: ING Cultuurcentrum, Kunstberg, Koningsplein 6, 1000 Brussel
wanneer: van 20 oktober tot 12 februari
www.europalia.be

Sara Van Poucke

lees ook