Over een gedenkwaardig proces

Toen het assisenproces tegen Ronald Janssen begon, baadde Tongeren in een weldadige nazomer. Vanmorgen had het gevroren. We zijn vier weken en twee dagen verder en gerechtigheid is geschied. Dat is althans de bedoeling van assisen: de waarheid vinden, de schuldige straffen, de bladzijde omdraaien. Het proces tegen de seriemoordenaar was een opmerkelijk proces, met hoogte- en laagtepunten.

Waarom moet een assisenproces een maand duren? Het is een vraag die ik me meermaals heb gesteld toen de zoveelste overbodige getuige de eed aflegde. Als een getuigenis geen tien minuten duurt en geen van de partijen vragen heeft, wat is dan het nut geweest? En wat hebben de uitvoerige en gedetailleerde rapporten van diverse deskundigen ons bijgebracht?

Ik weet het: op een assisenproces wordt het onderzoek mondeling overgedaan, omdat de lekenrechters (de jury) het dossier niet kennen. Maar enige selectiviteit zou welkom zijn.

Ik herinner mij helaas levendig het verslag van een forensisch deskundige over de precieze plaats aan het Albertkanaal waar het lijk van Annick Van Uytsel gedumpt was. Weken en weken van onderzoek en een eindeloos relaas in de rechtszaal leerden ons dat die plaats op geen honderd meter na te bepalen was.

Of de deskundige die ons onderhield over de soorten vezels die er bestaan. En bijna allemaal hadden ze een powerpointpresentatie voorbereid. Ik kan het woord powerpoint niet meer horen.

La guerre des flics

Bijna veertig politiemensen zijn er hier in Tongeren komen getuigen. Ook dat is een indrukwekkend aantal, maar hun komst had zo zijn redenen. De eerste week van het assisenproces tegen Ronald Janssen was immers voornamelijk het proces van het onderzoek. Ook het Comité P heeft het onderzoek naar de verdwijning van en de moord op Annick Van Uytsel onder de loep genomen en het oordeel is streng.

Dat bleek ook ter zitting uit de vele tegenstrijdige verklaringen van de Leuvense speurders. Er is daar hard gewerkt, wel zeker, maar zonder overleg, zonder visie. In het speurdersteam zaten botsende karakters, concurrenten haast, en tips uit de lokale politie die echt naar Ronald Janssen hadden kunnen leiden, werden niet serieus genomen. De vraag is hier meermaals gesteld: had de moord op Shana Appeltans en Kevin Paulus niet kunnen worden vermeden? Veel Leuvense speurders moeten slecht geslapen hebben, tijdens dit proces.

La guerre des photos

De beschuldigde Ronald Janssen wilde niet gefilmd, gefotografeerd of getekend worden in de rechtszaal. Voorzitter Michel Jordens stemde in met dat verzoek. Ik vermoed dat het de prijs was die moest worden betaald voor de aanwezigheid van Janssen in de assisenzaal. Een proces zonder fysiek aanwezige of zwijgende beschuldigde is geen echt proces.

Uiteraard was de verontwaardiging groot toen de voorzitter wel instemde met het tonen van een macabere foto van Annick Van Uytsel en een nog veel engere foto van de verkoolde lijken van Shana en Kevin. Twee maten en twee gewichten, werd er gezegd.

En er was natuurlijk die memorabele dag dat de journalisten van VRT-televisie en online door de voorzitter voor twee dagen uit de rechtszaal werden verbannen, omdat het televisienieuws foto's van de huiszoeking bij Ronald Janssen had getoond. Overigens waren die foto's daarvoor in de rechtszaal getoond, in een van de vele powerpointshows.

De voorzitter was vertoornd. Eerst heette het dat de beelden illegaal vanuit de boven- of benedenzaal waren gefilmd, een dag later hield de voorzitter de jury doodleuk voor dat de VRT allicht veel geld had betaald voor het dossier. De zaak zat muurvast.

De VRT zette de stap die nodig was om het conflict te ontmijnen. Maar ten gronde is er niets opgelost. Er liggen meer conflicten tussen justitie en pers op de loer. Justitie heeft geen benul van de noden van televisie. Televisie heeft last met een aantal regels die er zijn om de privacy en zelfs de goede rechtsgang te beschermen. Een proces is geen revue. Misschien kan de Hoge Raad voor de Justitie bemiddelen en een consensus bereiken.

Overigens vond ik Michel Jordens een prima voorzitter: een tikkel autoritair, ja zeker, maar ook rechtlijnig. Streng maar rechtvaardig, zeggen we dan.

Overigens bis: moest televisie daar überhaupt zijn? Ik denk het wel. Het was een zaak die in brede lagen van de bevolking (zoals dat heet) de gemoederen beroerde en beroert. Maar waarom zat ik hier en niet op het ook zeer relevante assisenproces tegen de Roemeense roofmoordenaars in Antwerpen?

Beklijvende getuigenissen

Enkele getuigenissen gaan mij nog lang bijblijven. De serene en ontroerende manier waarop de ouders van Annick Van Uytsel over hun dochter spraken. Ik had tranen in de ogen.

En de ouders van Shana Appeltans die duidelijk maakten hoe mensen vol vooroordelen zitten en meteen commentaar klaar hebben over al wie niet binnen de lijntjes kleurt. Ik zag hoe de ouders van Kevin Paulus er als vernietigd bij zaten, als twee hoopjes ellende. Maar ziet: deze week rechtten ze hun rug, dat kon je gewoon zièn.

Ik luisterde net als iedereen hier met verbijstering naar de getuigenis van de wat simpele buurvrouw en minnares van Ronald Janssen, hoe ze hem door dik en dun bleef steunen en daarna op weinig propere wijze werd afgemaakt door de advocaten van de burgerlijke partijen.

Ook de voormalige partner van Janssen bleek nog altijd een beetje in de ban te zijn van de vader van haar kinderen. De manier waarop de zussen en broer en de moeder van de beschuldigde voor hem opkwamen, was ronduit gênant.

Een uitschieter op het proces was het optreden van de psychologen en psychiaters die Ronald Janssen hadden onderzocht. Ook zij hadden een powerpointpresentatie voorbereid, maar hun software was - gelukkig voor ons - te modern voor de apparatuur van het Tongerse gerechtshof, en dus kregen we een ouderwets mondeling portret geschetst van Ronald Janssen.

Een kernpsychopaat, een manipulator, een roofdier, een man met twee gezichten maar niet met twee psyches. Een man die verantwoordelijk is voor zijn daden. Ook de zielenknijpers die door de verdediging waren ingeschakeld, vonden maar weinig verzachtende omstandigheden voor de wreedheid van de beschuldigde.

En toch viel daar het een en ander over te vertellen. De ongelukkige jeugd van Ronald Janssen is geen verzinsel. De zware psychische problemen van zijn vader en grootvader al evenmin. Vreemd dat de verdediging dat niet heeft uitgespeeld.

De advocaten

Meester Miskovic, de raadsman van Ronald Janssen, had weinig assisenervaring en dat bleek al snel een nadeel. Hij kon om te beginnen niet op tegen de welbespraaktheid en de stielkennis van Jef Vermassen. En hij probeerde oorlog te voeren met de verkeerde wapens. Hij probeerde tegenstrijdigheden in het onderzoek aan te tonen die er niet waren of die niet relevant waren.

Het was uiteraard zijn volste recht om Ronald Janssen met alle middelen te verdedigen. Maar hij had kunnen weten dat een stelling als zou een dronken Annick Van Uytsel vrijwillig met Ronald Janssen zou zijn meegegaan, zich tegen zijn cliënt zou keren.

Het zijn allemaal heren van stand, de advocaten van de burgerlijke partijen, maar tijdens zo'n assisenproces komen er krassen in de lak. Het lijkt onvermijdelijk te zijn dat een klasbak als Jef Vermassen zich op en over het randje van het boertige en het vulgaire beweegt in zijn vragen en zijn pleidooi.

Zelfs een oud-strijder van links als meester Jos Van der Velpen onderhield ons met pathos en een priemende vinger over het ontbreken van een erectie bij Ronald Janssen als beweegreden voor zijn wraak op Shana Appeltans. Maar de zaal smulde van dit soort interventies. Misschien ligt het aan mij.

Privacy te grabbel

Een assisenproces leert ons dat privacy een relatief begrip is. Niet alleen van de beschuldigde worden alle details uit zijn privéleven te grabbel gegooid. Ook van de slachtoffers wordt de doopceel gelicht. En in getuigenissen van speurders wordt kwistig met namen en antecedenten gestrooid, ook als die uiteindelijk het dossier geen centimeter vooruit hebben geholpen.

De manier waarop er uit e-mails en sms'jes wordt geciteerd. Hoef ik te weten dat Annick Van Uytsel een gynaecologisch probleem had? Het gaat mij niet aan. Moet ik weten met welke dames Ronald Janssen na zijn scheiding naar bed is geweest? En hoe dat gegaan is? Ik heb veel te veel ranzige details gehoord tijdens dit assisenproces. De openbaarheid van assisen en het tegensprekelijke debat dat er wordt gevoerd, mogen geen excuus zijn voor grove schendingen van de privacy.

Het hoe en waarom

Een aantal vragen zijn tijdens dit proces niet beantwoord. De vraag naar het waarom. De vraag is meermaals gesteld door nabestaanden, met trillende stem. Ronald Janssen gaf geen antwoord. Het is zijn geheim. Misschien is er ook geen antwoord.

En een vraag die alsnog onbeantwoord blijft is of de nabestaanden, na dit confronterende en pijnlijke proces, vrede hebben gevonden, vrede met zichzelf, met hun partners en kinderen. Of ze na de veroordeling tot levenslange opsluiting van Janssen de bladzijde om kunnen draaien. Ik hoop het, maar ik durf er niet om te verwedden.

Pour la petite histoire

Een paar details, onnozele details, zullen mij ook bijblijven. De vaste klant in de publiekszaal die vier weken lang ziekteverlof had geritseld om het proces tot het einde te kunnen bijwonen.

Jurylid nummer 11 die last had om wakker te blijven en die zichtbaar niet populair was bij de medegezworenen. De 72-jarige maar kwieke zaaldeurwaarder Cyriel die in de assisenzaal de praktische zaken regelde. En de gastvrijheid en de broodjes kaas van café Gerechtshof, waar ik deze laatste regel op mijn computer tik.

Louis van Dievel