Braziliaanse favela's barsten van het talent

Nieuws uit Brazilië is een hot item. Dat heeft te maken met het WK voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in 2016. In ons land wordt het land belicht door het Europaliafestival, maar volgens Fabienne Haerinck komt de cultuur uit de sloppenwijken onvoldoende aan bod. Haerinck heeft zelf in een favela in Rio gewoond.

In 2014 wordt Brazilië het gastland voor het wereldkampioenschap voetbal. Daarnaast bereidt de stad Rio de Janeiro zich voor op de organisatie van de Olympische Spelen die zullen plaatsvinden in 2016. Brazilië wil bij deze evenementen het beste geven van zichzelf en daarbij worden ook maatregelen getroffen die een niet te verwaarlozen invloed hebben op de armere bevolking, die zich voornamelijk bevindt in de beruchte favela’s, de zogenaamde sloppenwijken, waarvan de overgrote meerderheid in handen is van de georganiseerde misdaad.

Brazilië is een land dat vandaag op economisch vlak volop in beweging is, maar de dynamiek van het land zit ook in de enorme diversiteit van ethnieën, religies en culturen. Door het aanbod van een uitgebreid en gevarieerd programma probeert Europalia.Brasil die dynamiek zo goed mogelijk weer te geven. Via een brede waaier van dans, muziek, theater, circus, cinema en literatuur tracht men zowel de hedendaagse aspecten als de traditionele roots van het land te weerspiegelen.

Europalia wil via zijn programma breken met de gangbare stereotypen en vooroordelen. Doorgaans wordt Brazilië afgeschilderd als het land van voetbal, carnaval en samba. Ook favela’s, armoede en geweld in de media zijn echter schering en inslag. De vele favela’s in Brazilië en de bijhorende problematiek hebben een grote invloed op bepaalde delen van het land. De manier waarop daar van overheidswege wordt mee omgegaan, komt echter het imago van de autoriteiten niet altijd ten goede.

Bij de Brazilianen leeft de gedachte dat iedereen die in een favela woont een potentiële crimineel is, terwijl slechts 4,8 procent van de favela-bevolking betrokken zou zijn bij de georganiseerde misdaad, een gevolg trouwens van jarenlange sociale achterstelling en uitsluiting. Volwaardige participatie van het arme deel van de bevolking aan het maatschappelijke gebeuren is dan ook de enige manier om de criminaliteit structureel en duurzaam in te dammen.

De sloppenwijken hebben cultuur en ze barsten van het talent. Alleen al de imposante heuvels in Rio, waar duizenden huisjes zijn opgetrokken, en de wirwar van kleine steegjes die een doolhof vormen waarin enkel de inwoners hun weg terug vinden, zijn voor velen een bron van inspiratie. Mede door de moeilijkheden waarmee deze mensen dagelijks worden geconfronteerd, is kunst voor hen zowel een geschikte als noodzakelijke uitlaatklep. Door hun moeilijke positie op de maatschappelijke ladder krijgen slechts weinigen de kans om daadwerkelijk iets te doen met hun talenten.

Dit neemt echter niet weg, dat er in de sloppenwijken heel wat in beweging is.

Kunst als een sociaal proces

Er zijn tal van organisaties werkzaam in de favela’s van Rio de Janeiro, die naast sociale doeleinden ook het artistieke promoten. In dit kader kan onder meer worden verwezen naar Grupo Cultural AffroReggae

Deze sociaal-artistieke organisatie is ontstaan in de favela Vigario Geral en werkt samen met organisaties uit andere delen van de wereld. Aan de basis van het ontstaan van AffroReggae lag de door de politie georganiseerde "massamoord" op 21 onschuldige burgers in de wijk, in 1993. Een van de doeleinden van deze organisatie is het uit de drugtrafiek halen van jongeren. Er wordt vertrokken vanuit de vindingrijkheid en creativiteit van de gemeenschap om zo tot positieve artistieke alternatieven te komen voor de jeugd. AffroReggae beoogt hoogstaande kwalitatieve prestaties van de deelnemers waarbij het belang van "kunst als een sociaal proces" wordt vooropgesteld.

Kunst en het streven naar een cultuur van vrede

Ook interessant is Favela Força, is een theatergroep die opereert in de buitenwijken van Rio de Janeiro en ondersteund wordt door een ngo die daar werkzaam is. De theatergroep werkt met acteurs uit Vila Cruzeiro, een sloppenwijk die gekend is voor zijn gewelddadige geschiedenis, maar ook een enorme haard van creativiteit is.

Een van de belangrijke doelstellingen van het brengen van de theaterstukken is het streven naar een cultuur van ‘vrede’, waarbij de lokale cultuur van de favela’s wordt getoond. Theater wordt door deze groep gebruikt als een weg naar sociale verandering, waarbij wordt gestreefd naar een hoge artistieke kwaliteit en waarbij de zintuigen van het publiek worden geprikkeld door een performance van woord, muziek en dans. Via hun shows hopen de artiesten onder andere meer artistieke dimensies van hun leefwereld te tonen aan het brede publiek, dimensies die verder reiken dan louter en alleen de stigma’s en stereotypes die door de media worden getoond. Deze groep treedt niet alleen op in Brazilië, maar stond ook al op internationale podia.

"What feeds the eye, also feeds the soul"

De sloppenwijken herbergen niet enkel een waaier aan lokaal talent.

Ook de manier waarop ze zijn gebouwd en de vele mogelijkheden om daar op een artistieke wijze iets mee te gaan doen, wekken de interesse van heel wat kunstliefhebbers. Hierbij kan worden verwezen naar de beroemde Nederlanders Jeroen Koolhaas en Dre Urhahn, die enkele jaren geleden het project Favela Painting uit de grond stampten. 

In 2006 vatte het duo het idee op muurschilderingen te gaan maken in een van de door drugsbendes gecontroleerde achterbuurten van Rio de Janeiro. In samenwerking met de plaatselijke jeugd gingen ze kunst gaan gebruiken als middel tot inspiratie, het creëren van schoonheid, het bevechten van vooroordelen en het trekken van de nodige positieve aandacht.

Daarna kregen ze het voor mekaar om een deel van de sloppenwijk Santa Marta, die zich bevindt in het centrum van Rio de Janeiro, om te toveren tot een smaakvol en kleurrijk geheel. Het project brengt opvallende kunstwerken voort, die al wereldwijde aandacht kregen en symbolen van trots zijn geworden voor de bevolking van de wijken. Haas & Hahn trekken de wereld rond met een kleurrijke tentoonstelling over hun werk van de laatste jaren. Hun motto luidt: “What feeds the eye, also feeds the soul.”

Vooroordelen handhaven door ze te vermijden

Europalia.Brasil krijgt duizenden geïnteresseerden over de vloer en wil zowel populaire als meer elitaire kunstvormen tonen. Het woord "favela" echter hoor je niet zo vaak. Nochtans was dit enorme evenement een uitgelezen kans geweest om voor een deel te breken met de gangbare stereotypen en vooroordelen rond de sloppenwijken.

Door de favela’s te benoemen, te duiden en in verband te brengen met allerlei kunstvormen, hadden heel wat mythes teniet kunnen worden gedaan en zouden de bezoekers van dit evenement de kans hebben gekregen om hun beeld van Brazilië nog enigszins te nuanceren. Tegelijkertijd zouden artiesten uit deze arme wijken de kans hebben gekregen tot een grotere participatie aan het maatschappelijk gebeuren, daar waar ze nu nog steeds systematisch uit de boot vallen.

Fabienne Haerinck

Fabienne Haerinck is een 30-jarige vrouw uit Gent die een jaar lang in Vila Cruzeiro verbleef, een van de meest beruchte sloppenwijken van Rio de Janeiro. Ze werkte er als vrijwilliger voor een plaatselijke ngo. Van opleiding is ze sociaal werkster. Ze behaalde ook een bachelor criminologie en een master vergelijkende cultuurwetenschappen.

lees ook