De eeuwige zon is gedoofd, de onzekerheid blijft

Kim Jong-il, de kleine enigmatische man met de grote bril, leidde zijn land 17 jaar met ijzeren vuist. De Noord-Koreaanse leider werd vereerd door het volk, omdat hij hen dat verplichtte, maar verguisd in het Westen wegens de continuë nucleaire dreiging die rond hem hing. De cultus zal met zijn dood niet verdwijnen, de dreiging mogelijk evenmin.

De 69-jarige Kim Jong-il kwam in 1994 aan de macht, na de dood van zijn vader Kim Il-sung. Noord-Korea was toen al een van de armste landen van de wereld. Kim Jong-il maakte er ook een van de meest gesloten landen van de wereld van.

Over de figuur van Kim Jong-il gaan dan ook de meest uiteenlopende verhalen rond, zowel wat betreft zijn geboorte, opleiding als zijn levenswandel eenmaal aan de macht. Zo werd hij onder meer als een vrouwenversierder en een stevige alcoholicus bestempeld. Zelf sprak hij nauwelijks in het openbaar, wat de cultus rond zijn persoon alleen maar vergrootte.

Wat wel vaststaat is dat hij snel opklom binnen de communistische partij. Hij werkte er onder meer bij het politbureau, kreeg steeds meer bestuursfuncties in handen en werd later ook minister van Cultuur. Midden jaren 70 werd Kim Jong-il aangewezen als opvolger van zijn vader. De "grote leider" was toen bijna 30 jaar aan de macht en net als rond zijn vader werd vanaf toen ook rond de zoon een stevige personencultus opgebouwd.

Kim Jong-il kreeg de naam "geliefde leider" mee en werd steeds machtiger. De weg naar de macht was wel bezaaid met een reeks conflicten met zijn halfbroer Kim Pyong Il. Die laatste werd echter naar het buitenland "gezonden", waarmee de strijd tussen de twee beslecht werd in het voordeel van Kim Jong-il.

Leider van zijn land, nooit "president"

In 1991 werd hij tot hoogste officier van het leger benoemd, hoewel hij nooit in het leger had gezeten. Een jaar later kreeg hij de leiding over alle binnenlandse aangelegenheden. In 1994 stierf zijn vader op 82-jarige leeftijd. Kim Jong-il volgde zijn vader op als leider van Noord-Korea en kreeg al zijn functies. Officieel is Kim Jong-il echter nooit president geweest, aangezien zijn vader in de grondwet tot "eeuwig president" was benoemd.

Kim Jong-il was wel de voorzitter van de Nationale Defensiecommissie, een functie die in 1998 tot de hoogste post van het land werd benoemd, waar door Kim Jong-il feitelijk staatshoofd van Noord-Korea werd.

Noord-Korea kwam onder Kim Jong-ils bewind steeds meer in een geïsoleerde situatie terecht. Door de ineenstorting van de Sovjet-Unie was het land een van de belangrijkste bondgenoten en leveranciers van grondstoffen kwijtgeraakt. Ook de opkomst van de vrije markt in China had grote gevolgen voor de Noord-Koreaanse economie, die zowat volledig ineenstortte. Veel informatie kwam er niet naar buiten, maar eind jaren 90, begin jaren 2000 werd het Westen toch geconfronteerd met berichten over massale hongersnood in het afgesloten land.

Nucleaire hoogspanning op de as van het kwaad

Noord-Korea wordt echter niet alleen vereenzelvigd met een economisch fiasco, armoede en hongersnood, het land wordt ook steevast in één adem genoemd met kernwapens. Het kernwapenprogramma van Noord-Korea leidde tot een op zijn zachtst gezegd gespannen relatie met buurland Zuid-Korea en bij uitbreiding in de hele regio.

Het Westen en met name de Verenigde Staten lieten al die jaren geen kans onbenut om de internationale gemeenschap te wijzen op het dreigende gevaar. In 2000 was er even een lichtpuntje met de historische ontmoeting tussen de toenmalige Zuid-Koreaanse president Kim Dae-Jung en Kim Jong-il en later dat jaar bezocht ook de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright de nucleaire "vijand". Maar het vlammetje hoop doofde weer even snel uit en het laatste decennium werd de relatie tussen Noord-Korea en het Westen weer even zuur als voorheen. Voormalig president George W. Bush plaatste Noord-Korea samen met onder meer Irak en Iran op "de as van het kwaad".

De nucleaire spanning werd de laatste jaren steeds verder opgedreven. Zo gooide Noord-Korea internationale waarnemers het land uit en kondigde het aan zich niet langer aan het nonproliferatieverdrag te houden. De Noord-Koreanen gaven ook toe nucleaire wapens te bezitten en benadrukten dat bezit door die wapens ook geregeld te testen.

De spanning in de regio bereikte vorig jaar een hoogtepunt toen een Zuid-Koreaans oorlogsschip door een Noord-Koreaanse torpedo tot zinken werd gebracht. 46 Zuid-Koreanen kwamen daarbij om. Noord-Korea ontkende elke schuld. Later dat jaar viel Noord-Korea een Zuid-Koreaans eiland aan in een door de twee landen betwiste zone, de eerste aanval op een burgerlijk doelwit sinds het einde van de Koreaanse oorlog begin jaren 50. De wereld keek met ingehouden adem toe.

Georkestreerde show

De wapengekte van Kim Jong-il werd ook zichtbaar tijdens de jaarlijkse militaire parades, waarvan de beelden wel de internationale media haalden. Het machtsvertoon van jewelste, tot in de kleinste puntjes georkestreerd, moesten de buitenwereld ervan overtuigen dat Noord-Korea niet met zich liet sollen en het volk als één man achter de leider stond. Terwijl de tanks beladen met raketten door de hoofdstad Pyongyang rolden, kwamen de Noord-Koreanen in massa's op straat om de liefde voor hun leider aan de buitenwereld te tonen.

De leider zelf stond steevast in de tribune, een kleine wat enge man met een grote bril. Het was, samen met een hele reeks bedrijfsbezoeken, het enige moment dat de "geliefde leider" in beeld verscheen. De laatste jaren gebeurde dat echter steeds minder. Geruchten over een ernstige ziekte werden steeds luider.

In de zomer van 2009 werd bekendgemaakt dat Kim Jong-il aan kanker leed. Sindsdien werden er steeds meer vragen gesteld over de gezondheid van de Noord-Koreaanse leider en werd hij zelfs al meermaals dood verklaard, wat Noord-Korea via de alom bekende streng gecontroleerde staatstelevisie telkens krachtig ontkende.

De laatste jaren maakte Kim Jong-il nog enkele opgemerkte reizen naar het buitenland. Zo ontmoette hij Vladimir Poetin en Dmitri Medvedev in Rusland en in mei en augustus van vorig jaar maakte hij nog twee treinreizen naar China, vermoedelijk om zijn opvolging te regelen. Het was zo'n treinreis die hem uiteindelijk fataal werd. De "geliefde leider" kreeg een hartaanval op de trein. Het nieuws nog even achterhouden kon nog net, maar ontkennen kon de staatstelevisie niet meer.

De "eeuwige zon", zoals hij ook wel genoemd werd, is uitgedoofd en laat zijn land achter in rouw en de buitenwereld in onzekerheid en twijfel over de toekomst. Breken er met Kim Jong-un nieuwe tijden aan of volgt de zoon zijn vaders voorbeeld en drijft Noord-Korea verder weg van de wereld rondom zich? Het feit dat over de nieuwe leider Kim Jong-un amper iets geweten is, doet niet veel goeds vermoeden.