"King of Devil's Island" is rauwe mensstudie

Begin twintigste eeuw komen de jonge geïnterneerden van een Noors heropvoedingsgesticht in opstand tegen hun oversten. "King of Devil's Island" maakt een paar rake observaties. En het is bovendien echt gebeurd.

Vier kilometer ten zuidoosten van het Noorse stadje Horten, op ongeveer een uur van Oslo, ligt midden in de fjord een eiland. Het heet Bastøy en tussen 1900 en 1953 was het een plaats waar de Noorse overheid jongens naartoe stuurde die aan heropvoeding toe waren.

Het principe klonk (zeker vanuit het toenmalige perspectief) zeker niet slecht: arme, achtergestelde en/of mishandelde kinderen zouden in de instelling van Bastøy een opleiding kunnen krijgen, wat werken en ook de nodige ontspanning genieten. Na hun verblijf zouden ze omgekneed zijn tot waardige christelijke burgers met zin voor verantwoordelijkheid, hard werk en discipline.

Amper zeven jaar nadat het opvoedingstehuis aan zijn nobele taak begon, bleef van die glans al weinig meer over. In zijn boek "Under loven" bracht Bjørn Evje, die een tijdje als leraar in de instelling gewerkt had, onverbloemd de wantoestanden op het eiland aan het licht. Vooral de strafmaatregelen bleken onmenselijk hard.

Er werd prompt een officiële onderzoekscommissie opgericht en die slaagde er wel in om het probleem voor een stuk op te lossen. Maar Bastøy zou nooit meer van zijn kwalijke reputatie af raken en moest begin jaren 50 de deuren alweer sluiten.

Opstand is niet het zwaartepunt van de film

Wat zeker ook niet geholpen heeft, is dat op 21 mei 1915 een opstand losbrak op het eiland. De jongens waren het zo beu dat ze vernederd en mishandeld werden dat ze zich tegen hun opvoeders keerden, een daad die op dat moment van de geschiedenis en binnen de maatschappij van toen behoorlijk wat moed vergde. De opstand maakt deel uit van "King of Devil’s Island", de film die de Noorse regisseur Marius Holst gemaakt heeft, maar hij vormt niet het zwaartepunt.

Holst raakte in het onderwerp geïnteresseerd omdat hij als inwoner van Oslo wel wist dat het eiland bestond en dat het een onfrisse voorgeschiedenis had. Het idee om er een film aan te wijden, kwam echter pas toen hij een man leerde kennen die in de jaren 30 in de instelling gezeten had. Diens verhalen gingen verder dan wat Holst ooit had gehoord en bovendien bleek de man zich tot vandaag te schamen dat hij als tiener een paar jaar op Bastøy had doorgebracht.

De vraag die dit sfeervolle drama het meest interesseert, is of een instelling die zijn patiënten/geïnterneerden/gevangenen op een onmenselijke manier behandelt überhaupt resultaten kan boeken. Zoals elke ouder weet, werkt opvoeding in eerste instantie via imitatie en wordt geobserveerd gedrag herhaald. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de opstandige Bastøy-jongens in 1915 niet meteen hun mooiste kant lieten zien. Die reactie had dan weer alles te maken met het systeem op zich, dat bijna automatisch aanleiding gaf tot machtsmisbruik.

De ironie wil overigens dat Bastøy vandaag nog steeds een gevangeniseiland is, maar dan van een heel ander allooi. Het is de eerste ecologische gevangenis van Europa, een plaats zonder cellen of wapens. De geïnterneerden leven er in een open gemeenschap, leren een job, krijgen verantwoordelijkheden en leiden een leven dat zo dicht mogelijk bij de gewone maatschappij staat. En de resultaten spreken boekdelen: terwijl het recidivisme in de rest van Europa oploopt tot 60 tot 70% blijft het in Bastøy beperkt tot 30%.

Ruben Nollet

King of Devil's Island (Nor)

regie Marius Holst
met Stellen Skarsgard, Benjamin Helstad, Kristoffer Joner, Trond Nilssen, Morten Lovstad, Daniel Berg, Odin Gineson Broderud
release woensdag 21 december 2011