Het einde van het Sovjetimperium

Twintig jaar geleden werd boven het Kremlin de rode vlag van de Sovjet-Unie neergehaald en vervangen door de wit-blauw-rode standaard van Rusland. Het ging om een van de belangrijkste historische omwentelingen van de 20e eeuw en het echte einde van de Koude Oorlog.

Voor wie de Koude Oorlog bewust heeft meegemaakt, leek de Sovjet-Unie een onaantastbaar internationaal gegeven. Het systeem was in de jaren 20 ontstaan door toedoen van Lenin en Stalin (foto) als reorganisatie van het oude Russische rijk in deelrepublieken, schijnbaar autonoom, maar in werkelijkheid streng gecontroleerd door een erg centralistisch regime in Moskou. Politiek hield de communistische partij CPSU alle macht, de media, de economie en het leger strikt aan de leiband, economisch gebeurde hetzelfde met een strakke plan-economie, collectivisering en politisering. 

Als een van de grote winnaars van de Tweede Wereldoorlog was de Sovjet-Unie in 1945 uitgegroeid tot een van de twee wereldmachten, naast de Verenigde Staten. Moskou controleerde Oost-Europa en bouwde zijn invloed daarna gestaag uit in de derde wereld. De breuk met China vormde een keerpunt: nu was Moskou niet het enige brandpunt van het wereldcommunisme meer en kon de VS Rusland en China tegen elkaar uitspelen. 

Economisch en sociaal begon de Sovjet-Unie intussen achter te lopen op de rest van de wereld, vooral dan tijdens de stagnatie van de Brezjnev-jaren. Met de dood van Leonid Brezjnev in 1982 begon een periode van onzekere en onafgewerkte hervormingen, die drie jaar later pas echt op gang zouden komen toen de hervormer Mikhail Gorbatsjov de macht in handen kreeg, eerst als partijleider, daarna als president.

Redder of curator van de Sovjet-Unie?

"Too little too late" zou een omschrijving van de Gorbatsjov-periode kunnen vormen. De nieuwe openheid (glasnost) en economische herstructurering (perestrojka) moest de Sovjetburgers mondiger en creatiever maken. "Gorbie" was aanvankelijk erg populair in binnen- en buitenland, maar er bestond geen draaiboek voor de liberalisering die hij in gedachten had. Ook bleef de vastgelopen economie vierkant draaien en bleven de winkelrekken leeg.

Eind jaren 80 had de liberalisering ook de lang onderdrukte nationalistische reflexen bij de volkeren van de Sovjet-Unie wakker gemaakt. Het kwam tot rellen en geweld en de Baltische republieken poogden zich af te scheuren, voorlopig nog zonder succes.

Internationaal verloor de Sovjet-Unie haar invloedssfeer in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. De democratische omwentelingen van eind '89 maakten ook Oost-Europa los uit de Sovjet-invloed. Gorbatsjov (foto) weigerde geweld als middel om dat tegen te houden en als dat allemaal in Oost-Europa mocht, waarom dan niet binnen de Sovjet-Unie zelf?

Implosie van een wereldrijk

Begin 1990 was het duidelijk dat de Sovjet-Unie uit elkaar begon te vallen. Het machtsmonopolie van de KP was opgeheven en daardoor kwamen in de deelrepublieken nationalistische of democratische figuren aan de macht. Het centrale machtscentrum in Moskou werd verscheurd door elkaar bevechtende conservatieve hardliners, nationalisten en radicale hervormers en Gorbatsjov verloor alsmaar meer greep op de situatie.

Zijn voorstel voor een nieuwe en losse federatie van soevereine deelstaten ging te ver voor de enen en niet ver genoeg voor de anderen en leidde in augustus '91 tot een klungelachtige staatsgreep van medestanders van Gorbatsjov die met geweld de Sovjet-Unie wilden redden.

De coup mislukte, onder meer door het optreden van Boris Jeltsin (foto), die in juni '91 president van Rusland was geworden. Vanuit die positie kon Jeltsin het Sovjetmodel nog sterker ondermijnen, wat hij ook deed, terwijl meer en meer deelstaten zich autonoom verklaarden.

Begin december '91 stemde 90% van de Oekraïeners in een referendum voor onafhankelijkheid. Een week later richtten Jeltsin en de leiders van Wit-Rusland en Oekraïne het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) op als alternatief voor de Sovjet-Unie. Gorbatsjov was woedend, maar gebruikte ook nu geen geweld. Op 21 december beslisten alle 14 Sovjetrepublieken, behalve Georgië, dat de Sovjet-Unie ontbonden zou worden. Allen behalve Georgië en de Baltische republieken Estland, Litouwen en Letland, stapten in het GOS.

De rode vlag gaat neer

Op 25 december '91 nam Gorbatsjov ontslag als president van de Sovjet-Unie. Hij verklaarde dat ambt voortaan nutteloos en droeg de macht over aan de Russische president Boris Jeltsin. Diezelfde dag werd de rode vlag neergehaald boven het Kremlin en werd de wit-blauw-rode standaard van Rusland gehesen. Een dag later verklaarde de Opperste Sovjet (het parlement van de unie) de Sovjet-Unie ontbonden en ging de vergadering uit elkaar.

Jeltsin had intussen een brief naar de Verenigde Naties gestuurd waarin hij verklaarde dat Rusland de internationale status, verplichtingen en verdragen van de Sovjet-Unie zou overnemen, inclusief de permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad. Niemand in de VN had daar bezwaren tegen.

Bijna zonder slag of stoot was niet alleen een einde gekomen aan de Sovjet-Unie en de Koude Oorlog, maar had het Russische rijk ook een derde van zijn grondgebied en de helft van zijn bevolking verloren. De problemen binnen Rusland waren echter niet opgelost en zouden nog tot nieuwe crises leiden. 

Jos De Greef