"Dames en heren, goedenavond. Pim Fortuyn is dood"

Maandag 6 mei 2002, 18.06 uur. Een man wandelt de gebouwen van het Media Park in Hilversum uit. Hij heeft er net enkele interviews opzitten. Het zijn drukke tijden: over negen dagen zijn er verkiezingen en er staat veel op het spel. Plots weerklinken schoten. De man wordt verschillende keren geraakt en zijgt neer. Pim Fortuyn (54), de flamboyante politicus die er in korte tijd in slaagde het Nederlandse politieke toneel te domineren, is dood.

In het voorjaar van 2002 heeft Pim Fortuyn de wind in de zeilen. Zijn partij, de populistische Lijst Pim Fortuyn (LPF), heeft in korte tijd een enorme aanhang verzameld. Bij de lokale verkiezingen in maart heeft hij in zijn woonplaats Rotterdam vanuit het niets 35 procent gehaald. Ook voor de Tweede Kamerverkiezingen op 15 mei is een stunt in de maak.

Op 6 mei geeft Fortuyn enkele campagne-interviews. In zijn laatste gesprek, met Ruud de Wild op radiozender 3FM, zegt hij: "Ik ga niet snel dood." Enkele kogels op het parkeerterrein voor de studio’s beslissen er anders over. Fortuyn wordt van dichtbij neergeschoten in zijn hoofd, hals en rug.

Omdat de schietpartij zich afspeelt op de plaats waar veel nationale radio en televisiezenders gevestigd zijn, sijpelt het nieuws heel snel door in de huiskamers, net als de naam van het slachtoffer. Radio- en tv-programma’s onderbreken hun uitzendingen: "Dames en heren, goedenavond. Pim Fortuyn is dood". Op tv worden beelden getoond, van veraf gefilmd, van ambulanciers bij het lichaam van Fortuyn, die hem nog proberen te reanimeren. Tevergeefs (kleine foto links).

De schutter, een man met een baseballpet, wordt door getuigen achtervolgd en kan al enkele minuten na de feiten worden overmeesterd (kleine foto links). Hij bevindt zich nog in de buurt van het Media Park.

De man wordt geïdentificeerd als Volkert van der Graaf (32), Nederlander, milieu-activist. Hij heeft geen strafblad en verklaart dat hij Fortuyn heeft neergeschoten omdat hij hem beschouwde als een gevaar voor de maatschappij.

Nederland is in shock

De moord stuurt een schokgolf door Nederland. Niemand had dit voor mogelijk geacht: een aanslag op een politicus, in volle campagne voor de verkiezingen. Ja, Fortuyn was controversieel en zaaide verdeeldheid met zijn uitgesproken standpunten. Ja, Fortuyn had al meermaals aangegeven dat hij vreesde voor zijn leven. Ja, velen vreesden de entree van Pim Fortuyn in de Tweede Kamer. Maar een politieke moord? In Nederland?

Vriend en vijand laten hun afschuw blijken. Aan het huis van Fortuyn in Rotterdam worden bloemen neergelegd (kleine foto links), overal in het land worden rouwregisters geopend.

Ook de politiek reageert geschokt. "Verbijsterd", "intriest", "weerzinwekkend", "nauwelijks te bevatten", "een dieptepunt voor de democratie", "de Nederlandse democratie is haar onschuld verloren": de partijkopstukken en de lijsttrekkers tonen hun afgrijzen.

"Ik ben hier kapot van", zegt een aangeslagen premier Wim Kok (kleine foto links). Hij roept op tot kalmte en waardigheid over de partijgrenzen heen, "in een tijd waarin je geneigd bent heel woest en heel boos te zijn".

De vraag rijst of de verkiezingen nog wel kunnen doorgaan. Kok overlegt met de LPF en meldt een dag na de moord dat de verkiezingen niet worden opgeschort. De campagne wordt wel een week stopgezet. Fortuyn blijft hoe dan ook lijsttrekker bij de LPF, omdat de lijsten zo kort voor de kiesdatum niet meer veranderd kunnen worden.

Is "demonisering" de oorzaak?

Op straat en in de media woedt het debat: hoe is de moord kunnen gebeuren? Het begrip "demonisering" duikt op. Pim Fortuyn had in de weken en maanden voor zijn dood meermaals herhaald dat hij zich gedemoniseerd voelde door de media en door politici. Er werd een sfeer van haat en agressie tegen hem gecreëerd, een vijandbeeld, zei Fortuyn. In het licht van de verkiezingen werden die persoonlijke aanvallen volgens Fortuyn nog meer op de spits gedreven.

In diverse interviews gaf Fortuyn te kennen dat hij vreesde voor geweld. Een enkele keer zei hij zelfs dat politici zelf medeverantwoordelijk zouden zijn als er een aanslag tegen hem gepleegd zou worden. Fortuyn draaide zijn hand niet om voor een krasse uitspraak meer of minder, niemand die dacht dat het ooit echt zou gebeuren. Tot die 6 mei.

Enkele dagen na de moord dienen enkele advocaten een klacht in tegen media, commentatoren en politici voor het demoniseren van Pim Fortuyn. Die klacht wordt later onontvankelijk verklaard.

Postuum 1,1 miljoen stemmen voor Fortuyn

Donderdag 15 mei 2002, de dag van de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Welk effect zal de moord op Fortuyn hebben? De regerende coalitie van PvdA, VVD en D66 verliest fors, ten voordele van het CDA, maar vooral van de LPF, die met 26 zetels de grootste nieuwkomer in het parlement wordt. Pim Fortuyn krijgt postuum nog ruim 1,1 miljoen stemmen.

Jan Peter Balkenende (CDA) wordt de nieuwe minister-president en vormt een coalitie met LPF en VVD, die op 22 juni de eed aflegt (kleine foto). De LPF krijgt vier ministerposten in de regering.

Al snel blijkt echter dat de partij het niet kan rooien zonder zijn grote boegbeeld. Onrust, verdeeldheid en conflicten voeren de boventoon bij de LPF, en bij uitbreiding de regering. De LPF-ministers rollen ruziënd over straat en de andere coalitiepartners verliezen het vertrouwen.

Het prille kabinet-Balkenende struikelt al na 86 dagen over de interne conflicten bij LPF. Bij de daarop volgende verkiezingen belandt de LPF in de oppositie.

"Dood omdat hij een bedreiging was"

Nog geen jaar later staat Volkert van der Graaf terecht voor de aanslag op Pim Fortuyn. Hij verklaart dat hij Fortuyn vermoord heeft omdat die in zijn ogen een bedreiging voor de samenleving vormde. “Het ging om de combinatie van de algemene stigmatiserende politieke denkbeelden van Fortuyn, de polariserende wijze waarop Fortuyn die voor het voetlicht bracht en de grote politieke macht die Fortuyn dreigde te krijgen. Hij zag voor zichzelf geen andere mogelijkheid om dat gevaar te stoppen dan door Fortuyn om het leven te brengen”, luidt de verklaring van het Openbaar Ministerie.

Volgens psychiaters is Van der Graaf hoogbegaafd en lijdt hij aan obsessief-compulsief gedrag, maar heeft dat geen rol gespeeld. Van der Graaf is dus toerekeningsvatbaar. Er wordt een levenslange gevangenisstraf gevorderd omdat de aanslag volgens het Openbaar Ministerie niet alleen Fortuyn zelf, maar de hele Nederlandse democratie viseerde. Van der Graaf toonde ook geen spijt.

In april 2003 wordt Van der Graaf veroordeeld tot 18 jaar gevangenisstraf. Geen levenslang dus. Ook in beroep wordt de gevangenisstraf van 18 jaar bevestigd. In theorie kan Van der Graaf vervroegd vrijkomen na twee derde van zijn straf te hebben uitgezeten, in 2014 is dat.

Kathleen Heylen