Pim Fortuyn: dandy, onruststoker, populist

De opmars van Pim Fortuyn zette het gezapige politieke landschap in Nederland compleet op zijn kop. Met zijn controversiële standpunten en aanvallende debatstijl lokte hij felle reacties uit. Een portret.

Wilhelmus Simon Petrus -Pim- Fortuyn (°19 februari 1948) kiest aanvankelijk voor een carrière als academicus. Hij doctoreert in sociale wetenschappen en doceert aan de universiteit, eerst in Groningen, later in Rotterdam. Fortuyn ontpopt zich als schrijver van boeken, als columnist in dag- en weekbladen en als gastspreker. In zijn bijdrages neemt hij de samenleving en het bestuur in Nederland op de korrel, en dat op een toon die men –zelfs in Nederland- niet meteen gewoon is. Fortuyn is bijzonder kritisch voor de paarse regering en zet zich af tegen wat hij de islamisering van Nederland noemt. Dan al stuit hij mensen tegen de borst.

Toch duurt het relatief lang voor Fortuyn de stap zet naar de actieve politiek. Hij zoekt toenadering tot de PvdA, de VVD en het CDA, maar blijft er aan de zijlijn staan.

Pas in november 2001 gaat hij voluit voor zijn politieke ambities en treedt hij toe tot Leefbaar Nederland, een nieuwe beweging die kleinere partijen groepeert die vooral in de steden opgang maken, onafhankelijk van de traditionele partijen. "At your service", zegt hij theatraal bij zijn aanduiding als topman en lijsttrekker voor de lokale verkiezingen en de parlementsverkiezingen in 2002 (kleine foto links).

Fortuyn schiet naar boven in de peilingen en palmt het politieke toneel in. Met zijn ongezouten uitspraken en aanvallende manier van debatteren laat hij niemand onberoerd. Je bent voor of tegen, iedereen heeft een mening over Fortuyn.

De politicus laat zich opmerken door zijn dandyeske voorkomen en levensstijl. Hij heeft veel aandacht voor uiterlijk vertoon. Zijn villa in Rotterdam, het "Palazzo di Pietro" (kleine foto links), stouwt hij vol kunstvoorwerpen en antiek. Fortuyn, die openlijk uitkomt voor zijn homoseksualiteit, woont er met zijn twee hondjes en een butler.

"De islam is een achterlijke cultuur"

Maar het zijn zijn scherpe standpunten die het bezadigde Nederlandse politieke landschap op zijn kop zetten. Fortuyn neemt geen blad voor de mond en doet er vaak nog een schepje bovenop. Hij vindt onder meer dat de paarse regering te veel subsidies uitdeelt en zich te veel mengt in onderwijs en gezondheidszorg. De politie treedt veel te laks op tegen criminaliteit en de media spelen onder een hoedje met de politiek.

Hij veroorzaakt vooral controverse met zijn uitspraken over de islam. Hij hekelt het politiek-correcte multiculturalisme en noemt moslims een bedreiging voor Nederlandse normen en waarden, zoals de scheiding van kerk en staat en de emancipatie van vrouwen en homoseksuelen. Ook zijn debatstijl wordt niet geapprecieerd. Fortuyn kiest telkens voor de aanval, en speelt daarbij zowel de man als de bal. Hij wordt bestempeld als extreemrechts, als een libertariër, een onruststoker, een ruziemaker, een populist die het volk opruit.

Zelf wijst hij dat van de hand. Ook Leefbaar Nederland blijft hem steunen, ook al stroken de partijstandpunten niet altijd met die van Fortuyn. In februari 2002 geeft Fortuyn in een interview aan de Volkskrant, waarin hij nogmaals herhaalt dat Nederland “vol zit”. “De islam is een achterlijke cultuur” en artikel 1 van de Grondwet, dat discriminatie verbiedt, mag wat hem betreft worden geschrapt. Fortuyn weigert zich te distantiëren van het interview en wordt door Leefbaar Nederland uit de partij gezet. Daarop richt Fortuyn zijn eigen partij op, de Lijst Pim Fortuyn (LPF).

Grote entree in de maak

Op 6 maart 2002 haalt Pim Fortuyn in zijn woonplaats Rotterdam, de tweede stad van het land, vanuit het niets 35 procent van de stemmen. Leefbaar Rotterdam wordt zo in een klap de grootste nieuwkomer in de gemeenteraad. "Een politieke aardbeving", "een revolutie", "Rotterdam davert op zijn grondvesten", koppen de Nederlandse kranten.

Fortuyn wordt fractievoorzitter in Rotterdam, maar hij mikt op 15 mei 2002, want dan zijn er verkiezingen voor de Tweede Kamer. Het minister-presidentschap, daar gaat hij voor.

In april 2002 publiceert Fortuyn "De puinhopen van acht jaar paars", een boek dat als verkiezingsprogramma fungeert en waarin hij afrekent met de twee kabinetten van Wim Kok.

De andere politieke partijen lijken geen vat te hebben op Fortuyn, die blijft scoren in de peilingen en in de verkiezingsdebatten. Niets lijkt een grote entree in de Tweede Kamer te kunnen verhinderen. Tot de moord op 6 mei 2002.

Laatste rustplaats in Italië

De moord op Pim Fortuyn raakt veel Nederlanders, ook wie het niet met hem eens was. Mensen schuiven urenlang aan om een rouwregister te tekenen, leggen bloemen neer aan zijn woonst, en stappen mee in spontane stille optochten.

Op 9 mei kunnen mensen een persoonlijke laatste groet brengen aan Fortuyn, die opgebaard ligt in kathedraal van Rotterdam. De begrafenis, op 10 mei 2002, wordt door honderdduizenden Nederlanders rechtstreeks gevolgd op televisie.

In Rotterdam is er een druk bijgewoonde uitvaartplechtigheid, nadien rijdt de begrafenisstoet met de kist van Fortuyn naar zijn geboorteplaats Driehuizen. Langs de kant van de weg staan mensen rijen dik (kleine foto links).

De begraafplaats van Fortuyn in Driehuizen is maar tijdelijk. In juli 2002 wordt hij begraven in Provesano, in Italië, waar hij een vakantiehuis bezat.

Kathleen Heylen