Naar 20 jaar Chávez, of einde van "socialisme van 21e eeuw"?

De presidentsverkiezingen in Venezuela beloven nog eens echt spannend te worden. President Hugo Chávez krijgt meer concurrentie dan hem lief is van de veel jongere en charismatische Henrique Capriles. Meer nog, nooit had Chávez zoveel concurrentie bij een stembusgang. Hoe tevreden zijn de Venezolanen over zijn sociale programma's? Wordt het 20 jaar Chávez, of komt er verandering?

Vandaag kunnen 19 miljoen Venezolanen gaan stemmen. De verkiezingen zijn een clash tussen twee heel verschillende persoonlijkheden. De 58-jarige links-populistische Hugo Rafael Chávez Frías ontpopte zich tot de onbetwiste leider in Venezuela, maar zijn ster lijkt wat aan het tanen. Campagnewatchers stippen aan dat Chávez bij vorige gelegenheden veel intensiever campagne voerde, en zich nu vaker laat rondrijden in een auto, de "Chávez-mobiel". 

Voorts is er natuurlijk Chávez' strijd tegen kanker. Hij is drie keer behandeld en doet zijn best om er energiek uit te zien op campagne. "Ik ben genezen", zegt Chávez zelf. Maar het vleugje mysterie, gecultiveerd door de weinige communicatie over de ziekte, kan Chávez parten spelen. "De mensen hebben het recht om alles te weten over een man die de volgende zes jaar hun land kan gaan leiden", klinkt het.

Dat Chávez tijdens een onbewaakt moment op campagne in tranen uitbarstte, lijkt maar een detail, maar verbaasde zelfs zijn eigen fans, de Chavistas. Het gebeurde half september op het platteland van Los Llanos. Chávez mijmerde over de tijd dat hij nog vrij kon rondwandelen als gewone Venezolaan en liet zijn tranen de vrije loop. "Mijn laatste droom is mezelf te bevrijden (...) maar dan pas nadat we onze droom voor dit land gerealiseerd hebben."

Chávez probeert zijn imago op te schroeven, niet enkel via zijn speeches, maar ook door zijn kleding -  geen legeruniform meer - en door al eens een dansje te plaatsen.

Advocaat charmeert vrouwen en jongeren

De veel jongere en energieke Henrique Capriles Radonski (40), een advocaat, slaagde erin om een breed politiek front te vormen tegen Chávez. Hij doet het goed bij vrouwen en jongeren, maar scoort eigenlijk in alle lagen van de bevolking en in bredere politieke kringen. Hij speelt zijn jonge imago uit en hoopt zo uitstekend te scoren bij de jongeren, van wie er nog velen onbeslist zouden zijn.

Capriles speelde Chávez' strijd tegen kanker niet uit en besloot om zich te concentreren op het brengen van een positieve boodschap, een van verandering.

Hij pikte wel gretig in op het tranenmoment van Chávez: "Hij weende voor zichzelf. Hij wil vrij zijn. Maar wie huilt er voor de moeders wiens kinderen door geweld zijn omgekomen? En wie laat er tranen wanneer er weer eens niet genoeg voedsel op tafel staat?"

Dat Capriles een serieuze tegenkandidaat is, bewees een meeting vorig weekend. Toen raakte in de hoofdstad Caracas de hele Bolivarboulevard gevuld, goed voor zo'n 260.000 mensen. Capriles vindt dat Chávez eigenlijk beter met pensioen gaat: "Ik wil dat hij in alle rust vertrekt en zelf zijn afscheid aankondigt. En ik wens hem een lang leven, zodat hij de veranderingen kan zien die de volgende generatie brengt."

Chávez investeert oliedollars in sociale programma's

Chávez heeft de voorbije jaren heel wat sociale programma's opgestart met de oliedollars - Venezuela heeft 's werelds grootste oliereserves. Hij helpt de armeren heel concreet met huisvestingprogramma's en voedselprogramma's (door de staat georganiseerde buurtwinkels met lage prijzen), geeft studenten betere studiekansen, en investeerde in betere pensioenen en betaalbare gezondheidszorg.

"We hebben de fundamenten van het socialisme van de 21e eeuw gelegd, nu is het tijd voor deel 2", aldus Chávez. Een studente wil hem tijdens een meeting bijna om de hals vliegen. Dankzij Chávez is ze aan hogere studies kunnen beginnen en nu heeft ze de president in een brief om een laptop gevraagd.

Onder zijn bewind is de werkloosheid gedaald van 13% in 1999 tot ongeveer 8% nu. Dat komt vooral doordat Chávez massaal het ambtenarenapparaat uitbreidt, want omdat de privé-investeerders afhaken zijn er weinig jobs in de privésector. Specialisten zeggen dat er met het vele geld veel had kunnen worden gedaan. "Er had veel meer economische groei ingezeten, en de armoede had veel sterker moeten dalen."

Bovendien blijven er nog problemen. De infrastructuur van het land is verouderd, wat zich vertaalt in sporadische "black-outs" of grote stroomonderbrekingen. Het systeem van de staatswinkels werkt niet altijd even goed: vaak is er schaarste van producten en tiert de zwarte markt welig. Naast het voedseltekort is er ook de inflatie.

Capriles wijst ook op de hoge criminaliteitscijfers en het tekort aan medicijnen in ziekenhuizen. "Is dit het socialisme waar Chávez voor staat?", vraagt hij zich af. Ook de landbouw zou zijn verwaarloosd: "We voeren nu alles in: rijst, koffie, vlees en melk", zei Capriles. Over de hoge moordcijfers zei hij: "De stemming wordt er een op leven en dood." Tot slot vindt Capriles dat Chávez veel te veel geld "weggeeft" aan buitenlandse linkse leiders.

"Jullie roodhemden weten dat we beter kunnen"

Chávez kwam in 1998 aan de macht. Voor hem stemmen is stemmen voor continuïteit. "Ik sta voor stabiliteit en Capriles voor chaos. Hij wil de sociale programma's afvoeren", klinkt het.

Capriles zegt dat hij het beleid van Chávez wil voortzetten, maar met de kleine nuance dat hij (veel) bijsturingen wil. Hij wil veel meer ruimte voor privé-initiatief en spiegelt het Braziliaanse groeimodel voor. Winst voor Capriles, eerder burgemeester in een gemeente van de hoofdstad Caracas en gouverneur van deelstaat Miranda, zou goed onthaald worden door de VS.

Chávez bestempelt zijn tegenstander als een bourgeois-kandidaat van het kapitalisme en hamert op de realisaties van zijn sociale programma's. Volgens schattingen stroomde via de genationaliseerde oliebedrijven 16,5 miljard dollar naar de Venezolaanse schatkist in 2004, maar vorig jaar al 58,6 miljard.

De brand in een raffinaderij was koren op de molen van Capriles: Chávez zou beter wat investeren in infrastructuur. Ook een gevangenisopstand in augustus legde pijnlijk bloot hoe slecht de toestand van de gevangenissen is. Vorig jaar vielen er naar schatting 560 doden in de staatsgevangenissen. "Broeders en zussen, en ook jullie roodhemden", richtte Capriles zich tijdens een meeting tot Chávez' aanhang, "jullie weten dat we beter kunnen."

"Hij kan niet eeuwig president blijven"

Vele kiezers zijn inmiddels de almacht van Chávez beu en noemen de ex-militair een dictator. Een voorstel om de president nog meer macht te geven, is niet overal in goede aarde gevallen.

Overigens kwam het voorstel, dat onder meer de president oneindig herverkiesbaar zou maken, er niet door, een nederlaag voor Chávez. "Hij moet niet te egoïstisch zijn, hij kan niet eeuwig president blijven", zei de 54-jarige Antonio Barrios, een schrijnwerker.

De massa peilingbureaus in Venezuela gaan van een nek-aan-nek-race tot een zege voor Chávez met 10%. Tegelijk zou 10 tot 15% nog onbeslist zijn. Die "swing voters" kunnen beslissend worden. Maar één trend is duidelijk: Capriles heeft de jongste weken en maanden aan zijn achterstand geknaagd. Waarnemers vrezen overigens voor geweld als er geen duidelijke winnaar zou zijn, in een land waar de emoties snel de bovenhand halen.

Het begon met een mislukte coup

  • 1975: Chávez studeert af aan de militaire academie.
  • 1992: als luitenant-kolonel in het leger leidt Chávez een mislukte militaire coup tegen president Carlos Andrés Pérez.
  • 1994: Chávez krijgt gratie van interimpresident Ramón José Velázquez en verlaat de gevangenis.
  • 1998: Chávez wordt tot president gekozen met 56% van de stemmen.
  • 1999: de Chávez-gezinde kandidaten halen een overweldigende meerderheid in het parlement.
  • 1999: nieuwe grondwet: een termijn als president duurt geen 5 maar 6 jaar, en na 6 jaar kan hij herverkozen worden.
  • 2000: Chávez wint de presidentsverkiezingen met bijna 60%.
  • 2002: massaprotesten tegen Chávez monden uit in een mislukte coup. Bij de repressie vallen verschillende doden.
  • 2006: voor de derde keer wint Chávez de presidentsverkiezingen, met ruim 62% dit keer.
  • 2007: een voorstel van Chávez om de president toe te laten zich zonder beperking herverkiesbaar te stellen, wordt verworpen. Een eerste nederlaag sinds lang voor de leider.
  • 2009: het voorstel wordt bij refenrendum dan toch aangenomen.
  • 2011: Chávez wordt in Havana, Cuba, behandeld voor kanker. Enkele maanden later zegt hij genezen te zijn.
  • 2012: Chávez reist opnieuw naar Cuba voor een kankerbehandeling. In juli zegt hij opnieuw helemaal hersteld te zijn.

Michaël Torfs