Kan nieuwe machtigste man Xi Jinping tij in China doen keren?

Xi Jinping wordt de komende tien jaar de machtigste man van China, en een van de groten der aarde. Hij is al bijna vijf jaar vice-president, en reisde de wereld rond voor ontmoetingen met staatshoofden en regeringsleiders. Maar over de ideeën van de nieuwe partijleider (en volgend jaar ook president) weten we weinig. Zal hij de hervormingen versnellen, of gaat hij de uiterst voorzichtige koers van aftredend president Hu Jintao handhaven? Stefan Blommaert sprak met Li Datong, een kritisch politiek commentator in Peking, die ooit ontslagen werd als hoofdredacteur van een jongerenblad wegens zijn uitgesproken standpunten.
Xi Jinping

Voor we het over Xi Jinping zelf hebben, hoe zou je de macht omschrijven van de Chinese partijleider/president?
Li Datong: Zijn macht is veel groter dan in gelijk welk ander land ter wereld. De Chinese leider heeft gewoon alle macht, er is geen enkel domein waar hij niet kan ingrijpen. In de Verenigde Staten heeft de president ook veel meer macht dan de topleiders in de Europese Unie, maar als je tegen hem wilt protesteren, zelfs als je hem wilt uitschelden op straat, dan is dat geen probleem. In China word je meteen gearresteerd als je dat doet. Hier hebben wij een keizer die het land regeert. Een vorm van dictatuur en totalitaire macht.

Xi Jinping is al jaren vice-president, maar echt veel weten we niet over hem, zeker niet over zijn hervormingsambities. Wie is Xi?
Li Datong:
Allereerst is Xi Jinping veel sterker dan de politici uit de generatie van huidig partijleider Hu Jintao en premier Wen Jiabao. Hij is geboren in de jaren 50, heeft hard geknokt in de onderlaag van China. Mensen van zijn generatie weten hoe de Chinese maatschappij er echt uitziet, dat weten Hu en Wen helemaal niet. Die kennen alleen het leven op de universiteit en op het werk, als leiders worden ze ook permanent begeleid als ze ergens naartoe gaan. Xi en toekomstig premier Li Keqiang hebben hun hogere opleiding ook pas na de start van het hervormingsbeleid gekregen. Toen was er een instroom van informatie uit het buitenland, ook uit het westen. Dat heeft hun ideeën en hun wereldvisie enorm vergroot. Xi Jinping heeft - toen hij amper 20 was - in de VS bij Amerikanen thuis gewoond. Li Keqiang spreekt heel goed westerse talen, en hij is gespecialiseerd in het westerse rechtssysteem. Xi en Li zijn ook actieve politici, in tegenstelling tot Hu en Wen die door toeval zijn doorgestoten tot een topfunctie. Xi bijvoorbeeld is vrijwillig naar het platteland getrokken, nadat hij al secretaris was geweest van de Chinese vicepremier. Door bij de laagste klasse te werken en te leven, baande hij zich een weg naar de top. Enkel mensen die grote plannen hebben, doen zoiets. Ze zijn bereid om ontberingen te ondergaan.

Xi is dus ambitieus.
Li Datong: Als hij niet ambitieus was, dan zou hij dit nooit gedaan hebben. Hij had een droomjob, net onder de top, en liet die vallen om dorpshoofd te worden in een arm district in de Hebei-provincie. Alleen mensen met grote ambitie doen zoiets.

Zal hij het aandurven om de hervormingen te verdiepen, en verder gaan dan wat de leiders de voorbije tien jaar deden?
Li Datong: Als we het optimistisch inschatten, dan zal Xi Jinping langzaamaan werken aan hervormingen. Wereldschokkende hervormingen, dat is uitgesloten. Hij zal bijvoorbeeld beginnen met een democratisering binnen de partij. Een kleine stap, kijken wat de reactie is, en dan een volgende stap. Maar onmiddellijk uitpakken met een agenda voor democratisering, nee, dat is onmogelijk.

Zouden er ook buiten de partij vrije verkiezingen kunnen komen, te beginnen op lokaal niveau?
Li Datong: De Chinese traditie is: "de regels worden boven gemaakt, en onderaan worden ze uitgevoerd". Eigenlijk was er al een democratische doorbraak op het lagere niveau, met de rechtstreekse verkiezing van het dorpshoofd en het plaatselijke comité. Maar dan zegt het centrale bestuur weer dat de verkiezing onwettig is, en dat het experiment moet worden stopgezet.

Wat met de corruptie, het centrale thema in de toespraak van Hu Jintao?
Li Datong: Eigenlijk zouden de leiders het goede voorbeeld moeten geven. Als Hu en Wen bijvoorbeeld hun persoonlijke rijkdom zouden bekendmaken, dan zou dat ook op lagere niveau’s kunnen gebeuren. Maar nu, als het staatshoofd zich verbergt, wie anders zal dan zijn eigendommen publiek maken. Alleen een idioot zou dat doen. Eigenlijk was het een unieke kans geweest, nu The New York Times het fortuin van Wen’s familie blootlegde. Wen had kunnen zeggen: dit zijn mijn bezittingen, daar komen ze vandaan. Maar hij mag dat niet doen. Naar het schijnt heeft Wen een brief naar de centrale partij-instanties gestuurd met het verzoek om een onderzoek in te stellen. Als er corruptie zou worden gevonden, dan is hij naar verluidt bereid om voor het gerecht te verschijnen. Ik geloof dat hij die brief wel heeft geschreven. Maar zal er gevolg aan worden gegeven? Absoluut niet. “Wat zal er dan met ons gebeuren?”, denken de anderen immers.

Dagelijks is er op diverse plaatsen in China protest, rond diverse thema’s. Hoe zal Xi reageren op de groeiende sociale onrust?
Li Datong: Dat is moeilijk te voorspellen. Veel "massa-incidenten" zijn niet het gevolg van fouten van het centrale bestuur, maar wel van het bureaucratische systeem waarmee de communistische partij het land leidt. Mensen die het daar niet mee eens zijn, worden als vijanden beschouwd. En daardoor worden de zaken alleen maar erger. Ik denk wel dat Xi Jinping op dat vlak een "verlicht" beleid zal voeren. Hu Jintao heeft gezegd dat hij alles doet voor het volk, dat hij het volk dient. Xi heeft daar aan toegevoegd: de macht is een geschenk van het volk. Dat vat zijn gedachten samen. Maar wat Xi precies zal doen, dat moet nog blijken.

Zullen de op sommige vlakken vertroebelde relaties met Amerika en Europa onder Xi opnieuw beter worden?
Li Datong: Eigenlijk is de relatie tussen China en de VS of Europa globaal wel goed, hé. Er is geen groot conflict. Al die handelsconflicten, daar hoef je geen rekening mee te houden, dat is makkelijk op te lossen. Het fundamentele conflict gaat over ideologie. Het feit dat wij een communistisch land zijn, dat leidt tot wantrouwen. Daarom krijgen we van het westen geen high-tech, geen gespecialiseerde technologie, en dat maakt de Chinezen erg boos. Die belemmering kan niet worden opgelost zolang China niet met democratisering begint. Maar de relatie tussen China en het westen is veel beter dan die tussen China en Rusland. En kijk eens naar de houding van de Chinese leiders tegenover de VS: ze sturen er allemaal hun kinderen naartoe om te gaan studeren. Dat zegt al genoeg. De dochter van Xi Jinping studeert ook in Harvard, hé.

Als inwoner van China, heb je vertrouwen in de evolutie de komende tien jaar of is er toch een zekere vrees?
Li Datong: Als de generatie van Xi Jinping niet in staat is om de democratisering in China op het juiste spoor te zetten, dan zal ook niemand anders het kunnen. De anderen, geboren na 1960, zijn nog zwakker. Als Xi niets doet, dan begint China te rotten, tot op de dag dat het land ineenstort. Het valt af te wachten of Xi het tij zal kunnen keren. Momenteel staat de geloofwaardigheid van de overheid zo goed als op nul. Als een ambtenaar zijn mond opendoet, denkt iedereen instinctief dat hij aan het liegen is. Hoeveel geld moet er in dat geval nog worden uitgegeven aan het "handhaven van de stabiliteit"? Nu gaat er 700 miljard yuan (bijna 10 miljard euro) naar die openbare veiligheid, meer dan de uitgaven voor het leger. Hoe lang kan je dat volhouden? Xi Jinping zal dat moeten beseffen. Het meest angstaanjagende is dat de Chinese communistische partij altijd hervormingen doorvoert om haar machtspositie te kunnen behouden. Voor altijd aan de macht blijven! Wij maken ons zorgen dat Xi Jinping te weinig over dit probleem kan nadenken. En dan zullen de hervormingen absoluut niet slagen. Dan is het gewoon wachten op de instorting.

VRT-correspondent, Stefan Blommaert