De sprookjes van Grimm: van volksverhaal tot Disneyfilm

Dit jaar is het 200 jaar geleden dat het eerste deel van de "Kinder- und Hausmärchen" van de gebroeders Jacob en Wilhelm Grimm uitkwam. Bekende sprookjes als "Sneeuwwitje", "Roodkapje" en "Hans en Grietje" zitten in ons collectieve geheugen en hedendaagse bewerkingen blijven elkaar opvolgen.
AP2009

Jacob (1785-1863) en Wilhelm (1786-1859) zijn twee Duitse taalgeleerden. In 1806 starten ze met het optekenen van mondeling overgeleverde volksverhalen. "Ze hadden politieke en educatieve doeleinden voor ogen", legt Regina Freyberger, die onderzoek deed naar hun werk, uit op NOS.nl. "In die tijd was het Duitse Rijk door de Napoleontische oorlogen uit elkaar gerukt. Door de volksverhalen te verzamelen, wilden ze het land verenigen en sterker maken. Voor hen was dit een wetenschappelijke studie zoals hun woordenboek en hun werk over Duitse sagen."

Het eerste deel van "Kinder- und Hausmärchen", dat in december van 1812 uitkomt, bevat 85 sprookjes (het hadden er 86 moeten zijn, maar tijdens het drukken werd het verhaal "De vos en de ganzen" vergeten, later werd dat wel nog toegevoegd aan de bundel). De Grimms hebben dan ongeveer 13 jaar lang mondeling overgeleverde sprookjes verzameld.

Een groot deel van de verhalen zou later tot de bekendste sprookjes aller tijden gaan behoren. Enkele titels: "Sneeuwwitje", "Doornroosje", "Repelsteeltje", "Hans en Grietje", "Roodkapje", "Assepoester" en "De Bremer stadsmuzikanten". De verhalen beginnen met de zin: "Er was eens..." en eindigen met "En als ze niet gestorven zijn, dan leven ze nog."

In 1814 komt er een tweede deel (met 70 sprookjes) uit. Vanaf 1819 verschijnen bijgewerkte en verbeterde drukken. In 1822 komt een derde deel, de "Anmerkungen", uit, een boek met aantekeningen van de gebroeders Grimm over de herkomst en de betekenis van de sprookjes. In 1856 verschijnt de uitgave waarin de 200 verhalen verzameld zijn. Deze versie is de basis voor bijna alle vertalingen.

AP2012

Niet geschikt voor kinderen

De broers Grimm willen in eerste instantie volksverhalen vastleggen. Zo staat het ook in hun voorwoord bij de bundel: "Wat onze wijze van verzamelen betreft: het is ons in de eerste plaats om nauwgezetheid en waarheid begonnen. Wij hebben er namelijk niets van onszelf aan toegevoegd, geen situatie of trekje van een sage verfraaid, maar hun inhoud zo weergegeven als wij die hadden ontvangen."

De verhalen zijn dus niet per se voor kinderen bedoeld, maar worden, onder meer door de titel Kindermärchen, wel zo gepercipieerd. De broers herwerken de verhalen wel voor latere versies van hun bundel. In de eerste versie van het verhaal wordt "Sneeuwwitje" bijvoorbeeld nog door haar eigen moeder achtervolgd, in latere versies wordt dat de boze stiefmoeder. Later gaat Walt Disney nog veel verder in het aanpassen van het verhaal. Hij laat de prins van in het begin van het verhaal opduiken en breidt de rol van de dwergen uit.

In de eerste bundel staan ook geen illustraties, later worden die toegevoegd aan de verhalen. Ze worden gemaakt broer Ludwig Emil Grimm.

AP2012

Sprookjes zijn onverwoestbaar

Door de niet-aflatende stroom van bewerkingen, zijn de sprookjes van de gebroeders Grimm blijven voortleven. De thema's (goed versus kwaad, angst voor het onbekende, dienstbaarheid, liefde, jaloezie) blijven herkenbaar. Daarnaast kunnen de verhalen door jong en oud op een andere manier geïnterpreteerd worden. Ook de gelaagdheid en de spanningsopbouw van de verhalen worden geloofd.

Regina Freyberger verklaart het blijvende succes van de verhalen onder meer op basis van de tijdloosheid. "Ze schreven de sprookjes zonder veel bijvoeglijke bijwoorden die de verhalen aan een specifieke tijd hadden gebonden. Een kasteel is gewoon een kasteel, de architectuurstijl moet je er zelf bij verzinnen. Die vaagheid vraagt creativiteit van de luisteraar of lezer. Die kan het daardoor in gedachten helemaal van zichzelf maken."

De verhalen worden nog steeds bewerkt en verfilmd. Er zijn Disney-versies van onder meer "Assepoester", "Doornroosje", "Sneeuwwitje en de zeven dwergen" en "Rapunzel". Dit jaar is er nog een nieuwe verfilming van "Sneeuwwitje", met Kristen Stewart in de hoofdrol, uitgekomen. Meer en meer wordt er echter ook teruggegrepen naar de originele versies die de broers optekenden. Sinds 2005 staan de sprookjes op de Werelderfgoedlijst voor documenten van Unesco.

AP2012