Geloof niet alles wat u leest

Het gaat niet goed met de journalistiek. Niet alleen de commercie is een bedreiging voor de journalistiek. Gedreven door online en sociale media, wordt het succes van een medium niet langer afgemeten op inhoud en fundering, maar op snelheid en ‘sexyness’.

Het gaat niet goed met de journalistiek. De journalist en zijn journalistieke waarden van onafhankelijkheid, objectiviteit en kritische geest staan duidelijk onder continue druk. Redacties moeten het met steeds minder werkkrachten bolwerken. Kritische bewoordingen eindigen steeds vaker in een rechtbank. Journalisten worden concurrent in plaats van collega. De commerciële druk is ongezien. De vluchtigheid van sociale media is de norm geworden. Confronterende titels winnen het van gefundeerde inhoud. Als je het mij vraagt, staan we als maatschappij voor grote uitdagingen.

Als communicatiebureau staan we dagelijks in contact met media van over heel de Benelux en ik kan niet anders dan concluderen dat minstens de helft van hen de belangen van redactie en advertentieverkoop rechtstreeks of onrechtstreeks koppelen. Natuurlijk zijn er nog steeds heel wat titels die een soliede deontologische code staande houden, maar het aandeel van mediabedrijven waar de commercie rechtsreeks de redactionele inhoud bepaalt, stijgt angstwekkend. Neen, ik heb het hier niet enkel over schandaalpers ala wijlen ‘Blik’, maar evenzeer over vooraanstaande nieuwsmedia die zonder blozen ‘redactionele’ artikels publiceren die integraal geschreven werden door een adverteerder. ‘Nieuws’ wordt hoe langer hoe meer gepubliceerd zonder enige vorm van kritische noot, dubbelcheck of research.

Geen tijd voor research en onderzoeksjournalistiek

Niet alleen de commercie is een bedreiging voor de journalistiek. Gedreven door online en sociale media, wordt het succes van een medium niet langer afgemeten op inhoud en fundering, maar op snelheid en ‘sexyness’. Het belang van research en waken over fouten in de berichtgeving is ondergeschikt geworden aan de noodzaak om als eerste met ‘breaking news’ naar buiten te komen. Want sterke koppen worden gesmaakt door het grote publiek; de fundering enkel door een niche. En omdat het grote publiek de inkomsten bepaalt, kiezen mediabedrijven steeds minder voor kostelijke inhoudelijk onderbouwde artikelen. Begrijpelijk, maar niet gezond.

Vervaging van ‘objectiviteit’

Iedereen is journalist geworden. We sturen massaal reacties, meningen en beweringen de wereld in, zonder dat iemand zich nog lijkt af te vragen of er wel een objectieve basis is die onze stellingen rechtvaardigt. Wie hard roept, wordt gehoord. Wie op het podium staat, heeft gelijk. Geen wonder dat de echte journalisten daardoor steeds vaker aan geloofwaardigheid moeten inboeten: hun stem klinkt niet luider meer dan de huidige norm van ongenuanceerde kreten zonder fundament. Spijtig, maar realiteit.

Fout van de journalisten?

Die conclusie begint aan populariteit te winnen, maar is wel bijzonder kort door de bocht. Vooreerst: er is geen media zonder publiek. Pas als dit publiek interesse heeft in de stijl, onderwerpen en toon van een medium, zullen er advertentie-inkomsten gegenereerd worden, waardoor het medium kan leven. Hoe meer het publiek tevreden is, hoe welvarender het medium. Een eenvoudig economisch principe. En aangezien bij het grote publiek de vraag naar inhoud en fundering steeds stiller klinkt en het massaal ongefundeerde koppen blijft slikken, besluiten de mediamarketeers zich aan te passen. Het nieuwsaanbod (lees: de wijze en inhoud waarop nieuws wordt aangeboden) is rechtstreeks verbonden aan de vraag.

De journalist het gebrek aan objectieve onderbouw verwijten is dan ook kortzichtig. Uit onze dagelijkse ervaring weet ik met stelligheid dat de meeste van hen bijzonder onderlegd zijn in hun job. Maar hoe kritisch ze ook zijn, als zowel doelpubliek, content provider als broodheer niet méér vragen dan ‘copy-paste’ en verkoopondersteunende koppen, zal hij zich uiteindelijk (moeten) aanpassen. Indien niet uit vrije wil, dan zeker om zijn inkomen en toekomst veilig te stellen. Een journalist is ook maar een mens, die de afbetaling van zijn lening moet spijzen met de advertentie-inkomsten van zijn medium. Wiens brood met eet ... zeker in deze onzekere tijden.

Nu meer diepgang nodig dan ooit

Het is de combinatie van verheerlijking van vluchtigheid met dalende inkomsten die steeds meer redacties van een toegevoegde-waarde-statuut naar een kostenpost verlagen. Onze journalisten staan constant onder druk, zowel financieel, inhoudelijk, als qua tijd. Net op een moment dat onze maatschappij extra nood heeft aan een inhoudelijk réveil, vernauwt onze berichtgeving. En daar moeten we dringend wat aan doen. Want voor onze samenleving, die steunt op waarden en normen, vormt deze evolutie een gigantische bedreiging. Waarom vertikken we het te anticiperen? Waarom leren we niet uit de Italiaanse en Amerikaanse toestanden waar commercie en politiek bijna standaard de publieke berichtgeving kleuren? Hoe zullen onze kinderen opgroeien als diepgang en kritische kijk geen fundament meer uitmaken van hun maatschappij? Hoe kunnen we vooruit als publieke informatie enkel nog bepaald wordt door kapitaal en macht?

We moeten dringend werk maken van een fundamentele ommezwaai in publieke berichtgeving. Redacties en commercie terug scheiden. De onafhankelijkheid van journalisten versterken én beschermen (en niet enkel op papier!). Maar ook: de consument middelen geven om objectief nieuws en commerciële stukken van mekaar te onderscheiden.

Willen we onze normen en waarden beschermen voor de toekomst, is het absoluut noodzakelijk dat onze maatschappij toegang heeft tot informatieplatformen waar onafhankelijkheid en diepgang gecontroleerd én gegarandeerd blijven. En laat nu net de VRT, als één van de weinige commerciëel-onafhankelijke redacties voor de Vlaming, bezuinigingen doorvoeren ...

Bart Van der Leenen

(De auteur is zaakvoerder van de communicatiebureaus Whizpr & Outofthecrowd.)

@Allen: reageren op deze blog impliceert dat u zich schikt naar de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod

lees ook