Van muzikaal wonderketje tot Jazz Master en baron

Vorig jaar is Toots Thielemans veelvuldig in de bloemetjes gezet voor zijn 90e verjaardag. Radio 2 voegt daar nog een eerbetoon aan toe. Vandaag wordt Thielemans opgenomen in de Eregalerij van Radio 2.

Radio 2 eert Toots Thielemans voor zijn leven vol muziek en dat is bij Thielemans heel erg toepasselijk. Noem hem gerust een muzikaal wonderketje. Al op zijn drie jaar neemt hij een accordeon ter hand. Hij speelt in het café van zijn ouders en entertaint ook de bezoekers van de rommelmarkt op het Vossenplein.

Een eerste mondharmonica neemt hij in de hand als hij 17 jaar oud is. Nog later leert hij ook piano en gitaar spelen. Hij is net 18 als Duitsland ons land binnenvalt en West-Europa in staat van oorlog is. In die periode raakt hij gefascineerd door jazzmuziek.

“Toen ik Louis Armstrong (foto links) voor het eerst uit een oude grammofoonspeler hoorde, raakte ik in vervoering. Het jazzvirus had mij te pakken”, zegt hij daarover in een interview met “Vlamingen in de wereld”. Hij voelt zich “besmet” door een Afro-Amerikaans gevoel en de jazzmuziek.

Zijn eerste grote idool is nochtans een Belg: Django Reinhardt, een jazzartiest die een eigen jazzstijl ontwikkelde: de gipsy jazz of jazz manouche, een stijl beïnvloed door zigeunermuziek.

De grote plas over

Zelf krijgt Thielemans een eerste kans op internationale jazzscène wanneer hij mee mag op de Europese tournee met Benny Goodman in 1950. Twee jaar later emigreert Thielemans naar Amerika waar hij een naam in de jazz probeert op te bouwen, nog eens vijf jaar later zal hij Amerikaanse burger worden.

Hij wordt lid van de Charlie Parker’s All Stars in Philadelphia, Parker is een van Thielemans’ idolen. Hij werkt ook 6 jaar lang met het George Shearing Quintet. Omdat Jean een weinig klinkende naam is in de jazz, krijgt hij de bijnaam Toots, naar Toots Mondello en Toots Caramata, twee jazz-saxofonisten.

Maar zijn verhuis naar Amerika betekent geen instant-jazzsucces. “Ik heb voor 15 dollar opgetreden in maffiarestaurants en op bar mitswa’s, zelden was dat dan jazz. Ik speelde er sentimentele deuntjes en muziek waarop de gasten konden dansen”, zegt hij daarover.

Hij speelt in die tijd meestal op de gitaar en fluit zelf mee. Hij krijgt de naam “the whistler & his guitar” (de fluiter en zijn gitaar). Dankzij zijn unieke sound wordt hij geregeld gevraagd voor tv-spots.

“Bleusette”: Big in Amerika

Thielemans neemt al fluitend en met zijn gitaar ook het nummer “Bluesette” op in 1962, een kassucces. “Bluesette” is in de loop der jaren tientallen, zo niet honderden keren gecoverd. Thielemans noemde het nummer zelf grappend wel eens “zijn sociale zekerheid”. Later heeft hij er ook een versie met mondharmonica van gemaakt.

In die tijd gaat voor hem ook de bal aan het rollen als harmonicamuzikant, vooral in de filmwereld. Hij speelt voor de soundtracks van onder andere “Midnight cowboy”, “The Getaway”, “Turks fruit” en “Jean de Florette”. Later volgen ook tv-series zoals “Sesamstraat”, “Baantjer” en “Witse”.

Hij treedt op met de “groten der jazz-aarde” en is te horen op hun platen. Om maar enkelen te noemen: Ella Fitzgerald , Dizzy Gillespie, Quincy Jones, George Shearing. Ook popartiesten doen graag een beroep op Thielemans, zoals Billy Joel en Paul Simon.

Sinds 1980 speelt Toots Thielemans bijna uitsluitend op zijn mondharmonica. Door een trombose in dat jaar is zijn linkerhand verzwakt, waardoor hij naar eigen zeggen te traag moet spelen.

Baron Thielemans

Zijn succes in Amerika staat in contrast met zijn bekendheid hier. Het is pas in de jaren 70-80 dat de naam Toots Thielemans hier meer en meer belletjes doet rinkelen. In 1981 treedt hij voor de eerste keer op op Jazz Middelheim en wordt hij meteen peter van het festival. Sindsdien is hij er elk jaar bij.

Wallonië gaat ook overstag voor de “Marollien” wanneer Toots in 1986 in een RTBF-studio de Brabançonne speelt nadat ons land in de verlengingen won van Rusland op het WK voetbal in Mexico.

Datzelfde jaar brengt hij ook de plaat “Do not leave me”/”Ne me quitte pas” uit, een hommage uit aan Jacques Brel. Vooral het nummer “Ne me quitte pas” zelf ontroert Toots.

“Dat nummer zit vol blues en beweegt me elke keer weer tot tranen toe. Je proeft de liefde en voelt de pijn in elke noot. Vandaar dat ik steeds weer zeg: I feel best in that little space between a smile and a tear (Ik voel me het best op die kleine plek tussen een lach en een traan).”

De erkenningen in ons land laten nog even op zich wachten. In 1997 krijgt hij de eretitel "commandeur in de orde van Leopold II", maar in 2001 verheft koning Albert II Jean “Toots” Thielemans tot baron. Hij krijgt ook een nominatie als Grootste Belg en in Vorst ligt sinds 2011 de Toots Thielemansstraat.

In 2008 komt de film "Toots Thielemans, l'incroyable destin d'un ketje de Bruxelles" van de Waalse cineasten Pierre Barre en Thierry Loreau uit (foto links vlak na de première). Thielemans heeft intussen de dubbele Belgisch-Amerikaanse nationaliteit.

Datzelfde jaar krijgt hij de titel "Jazz Master" van de National Endowment for the Arts, de hoogste onderscheiding die in de VS gegeven wordt in de jazz. Thielemans is de eerste Europeaan die deze eer te beurt valt. Op de prijsuitreiking speelt hij "What a wonderful world", een eerbetoon aan zijn inspiratie Louis Armstrong.

Ter ere van zijn 90e verjaardag is Toots Thielemans vorig jaar in de bloemetjes gezet met een tentoonstelling en boek over zijn leven. Hij mocht ook op audiëntie bij de koning. Radio 2 voegt er nu nog een eretitel aan toe.

Anke Fransen