Spreekbuis van de armen met dictatoriale trekjes

De Venezolaanse president Hugo Chávez gaat de geschiedenis in als een opmerkelijk, maar ook een controversieel leider. Pleitbezorger van de armen, tegenstander van de VS-dominantie in Latijns-Amerika, niet op zijn mond gevallen, populistisch en een tikkeltje dictatoriaal: Hugo Chávez is een van de belangrijkste Latijns-Amerikaanse leiders van de voorbije decennia.

"Ik ben niet Chávez. Het volk is Chávez. De stem van het volk is de stem van God": het waren woorden die Hugo Chávez wel vaker uitsprak tijdens meetings, en zijn toehoorders konden er niet genoeg van krijgen. Een van de verdiensten van Hugo Chávez is dat hij de arme Venezolanen een gevoel van eigenwaarde heeft gegeven. Voormalig NOS-correspondente Marjon van Royen heeft het zelfs over een mannelijke versie van Eva Peron.

Hugo Rafael Chávez Frias wordt geboren in 1954 en groeit op in een arbeidersgezin. In de jaren 70 kiest hij voor een militaire carrière, maar raakt hij ook geërgerd door het bestaande politieke systeem, waarbij de traditionele politieke partijen de macht onder elkaar verdelen. In de jaren 80 sticht hij de ondergrondse Revolutionaire Bolivariaanse Beweging-200 (MB-200).

De Zuid-Amerikaanse vrijheidsstrijder Simon Bolivar, die aan de wieg stond van Panama, Colombia, Ecuador, Peru, Venezuela en Bolivia, is dé inspiratiebron voor Chávez.

AP2007

Van mislukte coup tot Vijfde Republiek

In 1992 leidt Chávez  een mislukte staatsgreep van MBR-200. Hij en zijn groep linkse legerofficieren maken gebruik van de heersende onvrede onder het volk over het bestuur door de heersende politieke klasse.

De coup mislukt, Chávez belandt achter de tralies, maar het einde van de heersende politieke elite is nabij. Een jaar later wordt president Carlos Andres Perez afgezet door het parlement na beschuldigingen van machtsmisbruik en corruptie. Zijn opvolger Rafael Caldera laat Chávez in 1994 weer vrij.

Vier jaar later verslaat Chávez zijn rechtse rivaal bij de presidentsverkiezingen en in 1999 staat hij waar hij in 1992 al wilde staan: aan het hoofd van de regering. De 61e president van Venezuela introduceert meteen een nieuwe grondwet, waarbij onder meer minderheidsgroepen meer rechten krijgen.

Chávez staat voor "bolivarisme": politieke en economische soevereiniteit, deelname van de bevolking aan de politiek via referenda, economische zelfvoorziening, patriottisme, een meer eerlijke verdeling van de olie-inkomsten en de bestrijding van de corruptie. De machtige oliebaronnen verslikken zich in hun koffie, de armen dragen hem op handen, Chávez en zijn echtgenote Miraflores triomferen op het balkon van het presidentieel paleis in Caracas.

1999 AP

Hallo, meneer de president!

Als president botst Chávez geregeld met de elite, maar ook met de kerk. Die verwijt hij de armen te verwaarlozen en te veel de kaart van de oppositie te trekken. "Zij volgen de weg van Christus niet", vindt hij.

Ook de relaties met Washington komen onder druk. Chávez is een felle tegenstander van de traditionele interventiepolitiek van Washington op het Amerikaanse continent, waarbij in het verleden vaak militaire dictaturen in stand werden gehouden. Hij werpt zich op als bestrijder van dit "imperialisme". In Washington moeten ze niks weten van die onbetrouwbare linkse president in hun Venezolaanse achtertuin.

In 2002 krijgt Chávez het heet onder de voeten. Een staking bij de nationale oliemaatschappij loopt uit de hand en groeit uit tot een confrontatie tussen aanhangers van de oppositie en aanhangers van de president. Er volgt een ouderwetse militaire coup, waarop de oppositie een nieuwe regering installeert. Maar de regering van de rijke zakenman Pedro Carmona heeft de steun onderschat die Chávez geniet onder de bevolking en moet wijken onder druk van de straat. Chávez is weer president,dankzij de bevolking.

AP2002

Hij staat sterker dan ooit en wint referendum na referendum, verkiezing na verkiezing. Zijn recept is een pakket sociale maatregelen, zoals gratis onderwijs en gratis gezondheidszorg voor iedereen. Maar ondanks de olierijkdommen van Venezuela blijven armoede en werkloosheid een groot probleem in Venezuela.

De flamboyante Chávez ontdekt ook de kracht van de media. Zijn wekelijks praatprogramma "Aló presidente" ("Hallo, meneer de president") op de staatstelevisie en de staatsradio wordt een begrip. De president praat urenlang over het beleid, interviewt gasten, zingt en danst. De president als mediafiguur: het kan zeker geen kwaad voor zijn populariteit. 

2003 AP

Onaantastbaar, of toch niet?

De pogingen van de oppositie of de kritiek vanuit Washington bereiken alleen maar het tegendeel van wat de bedoeling is. Onder Chávez gaat Venezuela een steeds radicaler koers varen.

Onder meer energiebedrijven en telecombedrijven worden genationaliseerd, waardoor Venezuela een sterk geregulariseerde economie krijgt. Chávez gebruikt olie in zijn internationaal beleid. Bevriende landen in de regio krijgen Venezolaanse olie aan verminderde prijzen, wat de invloed van Chávez alleen maar doet groeien. Met het bevriende regime in Cuba sluit Chávez een ruildeal: Venezolaanse olie in ruil voor Cubaanse artsen en leraars in de Venezolaanse volkswijken. 

De president laat geen gelegenheid ongemoeid om plaagstootjes uit te delen aan de Verenigde Staten. Na de ramp met orkaan Katrina in 2005 biedt hij Washington zelfs humanitaire hulp aan om de noden van de slachtoffers in New Orleans te lenigen. President Bush weigert: hij houdt niet van vernedering.

AP2005

Maar wie te onaantastbaar wordt, gaat ook naast zijn schoenen lopen. Rond de president groeit een ware persoonlijkheidscultus en Chávez stelt voor om de grondwet te veranderen zodat hij bijvoorbeeld onbeperkt kan aanblijven. Bij een referendum in 2007 zegt een nipte meerderheid nee tegen zijn hervormingen: een eerste electorale nederlaag.

Tot nader orde lijkt niets Chávez in de weg te staan. Venezuela is Chávez en Chávez is Venezuela. De populaire president gaat steeds meer dictatoriale trekjes vertonen.

In 2011 krijgt hij te maken met een te duchten tegenstander: kanker. "Een tumor in de buikholte", luidt de officiële - vage - diagnose. Chávez laat zich behandelen in Cuba en doet vorig jaar zelfs mee aan de presidentsverkiezingen, die hij glansrijk wint. 

Rond de zieke president, die in het verre Cuba verblijft voor een medische behandeling, hangt een waas van vage berichtgeving. "Complicaties na een longinfectie", zegt vicepresidet Nicolas Maduro. De kanker woekert verder en brengt uiteindelijk de genadeslag toe. Chávez is niet meer, maar het volk blijft bestaan.

AP2011