Stalin nog steeds populair 60 jaar na zijn dood

Vandaag is het 60 jaar geleden dat Sovjet-dictator Jozef Stalin gestorven is en dat wordt in Rusland herdacht en zelfs gevierd. Want hoewel hij een genadeloze dictator was die de dood van miljoenen van zijn landgenoten op zijn geweten heeft, staan veel Russen nog altijd positief tegenover "Vadertje Stalin".
"Vadertje" Stalin

Het is niet ongewoon dat landen het moeilijk hebben met sommige onaangename episodes uit hun geschiedenis. Zo heeft het enkele tientallen jaren geduurd na de Tweede Wereldoorlog voor een meerderheid van de Duitsers ten volle de gruwel en de omvang van de misdaden van nazi-Duitsland wilden onder ogen zien.

In Frankrijk zijn er nog steeds mensen die liever niet gewezen worden op het Vichy-regime dat met de nazi's collaboreerde, en veel Oostenrijkers zien hun land nog steeds liever als een slachtoffers van nazi-Duitsland dan als een enthousiaste deelnemer aan het Derde Rijk. 

In de VS vegen veel mensen de indianenoorlogen, de slavernij en de jarenlange rassenscheiding liever onder de mat en in eigen land ligt ons bloedige koloniale verleden in Congo nog steeds gevoelig.

In Rusland is Stalin zo'n gevoelig punt, al lijkt het soms alsof er zelfs helemaal niets met de man mis zou zijn voor de Russen. In een boekenwinkel in Moskou vind je vandaag nog steeds postkaarten met zijn beeltenis en in de taxfree shops van Russische luchthavens worden speelkaarten met Stalin op verkocht.

Nu is het een feit dat er nooit een echte "de-Stalinisatie" is geweest in Rusland.

Stalin nam deel aan de Russische revolutie in 1917 en in 1922 werd hij benoemd tot secretaris-generaal van het Centraal Comité van de Communistische Partij. Na de dood van Vladimir Lenin in 1924 breidde hij zijn macht uit door zijn functie steeds meer inhoud te geven, en ondertussen elimineerde hij elke echte of vermeende tegenstander. Hij bleef secretaris-generaal tot 1952, toen hij de functie afschafte, en hij premier van de Sovjet-Unie werd. Die positie bekleedde hij tot zijn dood, op 5 maart 1953.

2007 AP

Chroetsjov

In 1956 klaagde zijn opvolger Nikita Chroetsjov een aantal misdaden van Stalin en de enorme personencultus rond de man aan, iets wat een grote indruk maakte in de Sovjet-Unie en elders. Maar er waren ook veel mensen helemaal niet opgezet met die kritiek en er volgden veel pogingen om de misdaden te vergoelijken en Stalin te rehabiliteren, vooral tijdens de lange regeerperiode van Leonid Brezjnev, die in Rusland de "stagnatie" genoemd werd.

In het kader van zijn ""Glasnost" (openheid), legde Michail Gorbatsjov nog een aantal misdaden van Stalin bloot en ook Boris Jeltsin, als president van Rusland, had felle kritiek op Stalin.

Maar hoewel Jeltsin op zijn beurt toestond dat een aantal Sovjet-archieven gedeeltelijk openbaar werden gemaakt, beperkte hij het uitbrengen van documenten en hield hij de belangrijkste archieven gesloten.

Jeltsin liet evenmin de monumenten die de Sovjet-periode verheerlijkten weghalen en bovenal was hij niet bereid om het uitgebreide interne veiligheidsapparaat van de staat te ontmantelen, een apparaat dat net zo goed symbool stond voor de repressie onder Stalin als de SS dat was onder Hitler.

In 1991 werd de gevreesde KGB wel gereorganiseerd, maar het repressieve apparaat van de organisatie bleef onaangetast voortleven in de belangrijkste opvolger van de KGB, de FSB. Die ziet zichzelf als de trotse voortzetter van het werk van de KGB en de Russen vieren op 20 december nog steeds de oude Sovjet-feestdag, de "Dag van de Veiligheidsorganen".

1960 AP

Poetin

Ook de huidige autoritaire president van Rusland, Vladimir Poetin, is afkomstig uit de KGB, en hij heeft veel van zijn gewezen collega's op belangrijke posten in zijn regering benoemd.

Het is duidelijk dat zij afkerig staan tegenover elke poging om het Sovjet-verleden kritisch te bekijken en ze verhinderen het vrijgeven van documenten die het Sovjet-regime in een slecht daglicht zouden stellen. Poetin zelf heeft gezegd dat de instorting van de Sovjet-Unie "de grootste geopolitiek catastrofe van de 20e eeuw" is, een merkwaardige uitspraak gelet op het aantal andere catastrofes dat de 20e eeuw gekend heeft.

En hoewel Poetin toegegeven heeft dat er onder Stalin "excessen" plaatsgevonden hebben, heeft hij toch vooral oog voor de "monumentale verwezenlijkingen" van het Sovjet-regime, en ook voor die van Stalin. Ook heeft hij een aantal attributen en symbolen uit de Stalinistische periode teruggebracht en in 2000 heeft hij de Nationale Bank toelating geven om speciale zilveren munten te slaan met het portret van Stalin, ogenschijnlijk om de rol van de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog te herdenken.

Ook Stalin werd bewierookt voor zijn rol in de oorlog en naar aanleiding van de 55e verjaardag van het einde van WO II onthulde Poetin een plaquette ter ere van "Generalissimo Jozef Vissarionovich Stalin". Enkele dagen later werd er ook een buste van Stalin geplaatst in het oorlogsmonument Poklonnaya Gora.

AP2012

Eind 2000 ijverde Poetin voor wetgeving om het oude volkslied in ere te herstellen, dat in 1943 door Stalin besteld was en in 1991 door Jeltsin afgevoerd was. In januari 2001 werd het oude volkslied opnieuw officieel ingevoerd, een gebeurtenis die Poetin de nodige, plechtstatige aandacht gaf.

Toen hem gevraagd werd hoe hij het doen herleven van een dergelijk pijnlijk symbool van de Stalinistische repressie kon rechtvaardigen, gaf Poetin toe dat het volkslied door veel mensen geassocieerd werd met de gruwelen van de goelags van Stalin. Maar zelf was hij het daar helemaal niet mee eens en volgens hem moet het volkslied gelinkt worden aan de talloze verwezenlijkingen uit de Sovjet-periode waarop de mensen trots kunnen zijn.

"De Grote Vaderlandse Oorlog"

Naar aanleiding van de 55e verjaardag van de overwinning op de nazi's was Stalin al heel wat eer te beurt gevallen, bij de 60e verjaardag was dat nog erger. De Russen vieren die overwinning in wat zij de "Grote Vaderlandse Oorlog" noemen op 9 mei en in 2005 was de beeltenis van Stalin zowat overal te zien.

Nu leidt het geen twijfel dat Stalin met de snelle industrialisering van de Sovjet-Unie de bewapening van het Rode Leger mogelijk heeft gemaakt, zodat het weerwerk kon bieden tegen de erg goed bewapende Duitsers.

Maar over zijn rol tijdens de oorlog zelf, zijn geschiedkundigen heel wat kritischer. Vele historici zijn zelfs van mening dat het Rode Leger gewonnen heeft ondanks en niet dankzij Stalin. Zo heeft Stalin het officierenkorps zowat gedecimeerd door zijn herhaalde zuiveringen en was hij helemaal niet voorbereid op de Duitse inval omdat hij blijkbaar niet geloofde dat Hitler het geheime Molotov-Ribbentroppact zou verbreken.

Daarover was bij de vieringen in Rusland niets te horen en Poetin weigerde categorisch het pact te veroordelen.

AP1944

Beelden

Bij de herdenkingen van de 60e verjaardag bleek echter ook enig verzet tegen de hernieuwde personencultus van Stalin. Zo hadden verschillende steden beelden van Stalin besteld maar dat liep niet overal van een leien dakje.

In Mirni, in de autonome republiek Jakoetië werd er wel zonder enig probleem een nieuw beeld van Stalin in het centrum opgesteld maar in Krasnojarsk niet. De plaatselijke communistische partij had daar een beeld opgesteld maar drie dagen later liet de gouverneur het beeld 's nachts weghalen door de ordediensten.

En ook een beeld van Stalin, de Britse premier Winston Churchil en de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, de drie deelnemers aan de conferentie van Jalta, vond niet zo direct genade. De overheid in Jalta, dat nu in Oekraïne ligt, weigerde het monument na hevig protest van de Krim-Tataren. Dat Turkse volk werd door Stalin op het einde van de oorlog verbannen naar Centraal-Azië omdat zij gecollaboreerd zouden hebben met de nazi's. Zowat de helft van de bannelingen kwam om door honger en ziekte.

Ook een voorstel van een gemeenteraadslid van Moskou om het beeld in het Pobedy-park te plaatsen werd afgewezen na protest. Uiteindelijk kwam het beeld dan terecht in Volgograd, de stad die beter bekend is onder haar oude naam... Stalingrad.

2005 AP

Geen verbetering

Het resultaat van dat alles is dat veel Russen erg weinig weten over de periode onder Stalin en gemengde of positieve gevoelens over hem hebben. Toen een televisiestation in 2008 een nationale stemming hield voor de "Grootste Rus ooit" werd Stalin, die in feite een Georgiër is en geen Rus, derde, ondanks het feit dat het tv-station had opgeroepen voor andere kandidaten te stemmen.

En uit drie grote polls blijkt dat 13 tot 19 procent, het percentage stijgt in de latere polls, van de ondervraagden jonger dan 30 voor Stalin zouden stemmen als hij nu presidentskandidaat zou zijn. Bij de Russen ouder dan 30 zou zelfs 30 procent zeker of waarschijnlijk voor hem stemmen, slechts 36 procent zou dat zeker niet doen.

51 procent van de ondervraagden was het er mee eens dat Stalin een "verstandige leider" was, 39 procent was het daar niet mee eens en 56 procent vond dat hij meer goed dan kwaad had gedaan, slechts 33 procent vond dat niet.

42 procent vond dat zijn rol in de repressie overdreven werd, 37 procent vond van niet. De meningen waren al even verdeeld over de vraag of hij een wrede tiran was: 43 procent vond van wel, 47 procent van niet, wat vreemd is gezien het feit dat 70 procent van de ondervraagden het er mee eens waren dat Stalin miljoenen mensen heeft laten gevangenzetten, martelen en vermoorden.

AP2009

In 2003 schrapten de Russische autoriteiten, met de goedkeuring van Poetin, een degelijk en kritisch geschiedenisboek van Igor Dolutsky uit de openbare scholen. En in 2007 hervormde de regering-Poetin het leerplan en sindsdien leren de Russische schoolkinderen dat de daden van Stalin "volkomen rationeel" waren.

Tegelijkertijd viel de politie de kantoren van de mensenrechtenvereniging Memorial binnen en nam er foto's van de wreedheden onder Stalin in beslag, evenals in de loop van 20 jaar verzamelde mondelinge getuigenissen over het dagelijks leven onder Stalin.

Ook scherpt de regering de straffen voor het overtreden van de wetten op demonstraties aan, worden NGO's die geld uit het buitenland ontvangen "buitenlandse agenten" genoemd en krijgt de regering toestemming om sommige internet-pagina's te censureren.

De recente veroordeling van de punkgroep Pussy Riot toont dat Poetin niet aarzelt om op autoritaire wijze af te rekenen met protest. En ook al had Pussy Riot met het optreden geen enkele wet overtreden, toch blijkt uit een poll dat slechts vijf procent van de ondervraagden vond dat ze geen straf verdienden. In tijden van economische en politieke onzekerheid, steken nostalgie voor het verleden en het verlangen naar een sterk leiderschap de kop op en zo wordt de nalatenschap van "Vadertje Stalin" een reden tot vieren en niet voor bezorgdheid.

2012 AP