RIP Chávez: afscheid van sinterklaas - Marc Peirs

Vice-president Nicolas Maduro hield het niet droog toen hij op televisie verklaarde dat Hugo Chavez dinsdag om 16u25 lokale tijd was overleden: “Het meest harde en tragische nieuws dat we de natie kunnen mededelen”, zei Maduro met een snik. Een nieuwe infectie op de ademhaling werd Hugo Rafael Chavez Frias fataal.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Op 11 december was Chavez naar Havana, Cuba gereisd voor een vierde behandeling van de nooit nader gespecifieerde kanker in de onderbuik die in 2011 is vastgesteld. Op 18 februari was hij sterk genoeg om tot verrassing van velen, de Venezolaanse goegemeente incluis, terug te keren naar Caracas om de behandeling daar verder te zetten in een militair ziekenhuis. Het ene optimistische gezondheidsbulletin volgde op het andere. Tot de ademhaling van de president dus fataal stokte.

Bescheiden komaf

Hugo Chavez is geboren in een bescheiden onderwijzersgezin in de vlek Sabaneta in de deelstaat Barinas. Met zeven kindermonden te voeden, stuurden zijn ouders kleine Hugo en zijn broer Adan naar oma. Een gelukkige maar materieel arme kindertijd, zei Chavez er later over, die een blijvende indruk naliet. Zulke jochies hebben in Venezuela twee wegen om uit de armoede en de vergetelheid te raken: baseball en het leger. Hugo Chavez probeerde het eerste maar maakte carrière in het tweede. Op zijn 17de ging hij het leger in waar hij in contact kwam met het gedachtengoed van linkse schrijvers en progressieve generaals-presidenten zoals Velasco van Peru of zijn evenknie Torrijos van Panama.

Messias voor de armen

Het was die inspiratie die Chavez aanzette tot een mislukte couppoging tegen de corrupte Venezolaanse president Carlos Andres Perez in 1992. Chavez verdween voor twee jaar achter de tralies. Maar in 1998 kwam hij langs de grote poort terug: hij werd met grote meerderheid verkozen tot president. Van dan af had hij alle kansen om zijn ‘Bolivariaanse Revolutie’, alias het ‘socialisme voor de 21ste eeuw’ in praktijk te brengen.


In die 14 jaar bracht Chavez een hele batterij projecten, misiones noemde hij ze zelf, in stelling om de levensomstandigheden van sloppenwijkbewoners en arme boeren te verbeteren. Alfabetisering, gezondheidszorg, studietoelagen, sociale woningen, minimumlonen: voor miljoenen armen maakte dat beleid wel degelijk een verschil. En van de weeromstuit gebeurde iets wat onder het vroegere bewind ondenkbaar was: politiek werd een zaak van iederéén. Armen schudden de apathie van zich af, gingen in gesprek met beleidsmakers, vormden hun mening. En die mening was duidelijk: Chavez is een Messias.
 

Sleutels van de macht

Dat enorme legioen van armen was het politieke kapitaal van Chavez. In 2000, 2006, 2012, telkens werd Chavez herverkozen. Hij smeedde de achterban van verspreide linkse partijtjes om tot de socialistische eenheidspartij PSUV. In het parlement en in de lokale en regionale machtscenakels tonen de Chavistas zich bij elke verkiezing de sterkste.
Ook het leger is een stevige sokkel voor Chavez’ macht. Heel wat medestanders van het eerste uur blijven trouw aan zijn zijde. Een mislukte couppoging in 2002 liet Chavez trouwens toe de legertop uit te zuiveren van tegenstanders.

Groeiende oppositie

Wat later lanceerde de olie-industrie een staking tegen het bewind. Chavez plooide niet en wist de rebellie te breken. Van de weeromstuit bracht hij het nationale oliebedrijf PDVSA onder strakke controle. Ook het Hooggerechtshof, de Nationale Kiesraad die verkiezingen organiseert en de publieke media kleurden steeds meer Chavistisch. Zo kreeg Hugo Chavez zowat alle sleutels van de macht in handen. Voor de oppositie een zoveelste bewijs dat achter de "Bolivariaanse Revolutie" eigenlijk een klassieke dictatuur schuilt.


Jarenlang staat die oppositie -een bont allegaartje van ondernemers, media, kerkoversten, klassieke politici en jonge rijke stedelingen- tandeloos en verdeeld. Pas bij de presidentsverkiezingen van 7 oktober 2012 slaagt een ééngemaakte oppositie erin een degelijke kandidaat naar voren te schuiven: de jonge, charismatische Henrique Capriles Radonski. Radonski moest weliswaar de duimen leggen tegen Chavez maar zijn 46 procent van de stemmen toont haarscherp aan hoe verdeeld Venezuela onder Chavez is geworden.

Chavez' brutale retoriek, zijn beleid van schijnbaar willekeurige inbeslagnames van gronden en bedrijven en zijn pesterig gedrag tegenover kritische media zoals het televisiestation Globovision maakten de kloof tussen Chavistas en oppositie dieper en dieper. Messias voor de eigen achterban, dictatoriale caudillo voor de tegenstanders.
 

Olie voor de vrienden

Op economisch gebied boekte Chavez, zoals zoveel linkse regimes, bepaald weinig succes.De inflatie en de zwarte markt drukken hard op de nationale munt, de Bolivar. Maar vooral is Chavez er niet in geslaagd om de afhankelijkheid van de olie te milderen. Als vanouds is Venezuela goeddeels een "rentenierseconomie gebaseerd op de olie". Daar haalt Chavez het geld voor zijn beleid, zijn sociale programma's en de soldij voor zijn soldaten.


De olie is tevens het smeermiddel waarmee Hugo Chavez zich kon opwerpen tot dé leider van links Latijns-Amerika. Zijn naaste bondgenoot, het Cuba van de Castro's, krijgt maar liefst 100.000 vaten Venezolaanse olie per dag. In ruil levert Cuba 40.000 dokters en verplegend personeel voor Barrio Adentro, het project waarmee Chavez kleine gezondheidscentra in arme wijken inplant.

Het Nicaragua van de Sandinistische president Daniel Ortega krijgt 10 miljoen vaten per jaar, Uruguay krijgt er 7 miljoen, en ga zo maar door. Al die amigo's betalen niet of slechts een schijntje van de ware waarde van de olie. Een onverantwoorde financiële aderlating voor de schatkist, sneren critici.
 

Adieu, stokebrand

Voor Chavez was het uitdelen van olie steeds een verlengstuk van zijn wens om Latijns-Amerika sterk en verenigd te krijgen tegenover de grote buur van boven, de Yanqui's die Chavez zo graag verbale billenkoek gaf. Tijdens zijn wekelijkse, uren durende TV-show "Alo Presidente" schold Chavez voormalig president Bush uit voor "lafaard" en "ezel": "You are a donkey, Mister Danger!"


Als dergelijke brutale vlegel kende Chavez zijn gelijke niet. Maar op andere momenten verwees hij poeslief naar Christus en het evangelie. Net zo schaatste hij moeiteloos tussen gezwollen nationalisme en volkse, directe taal. Een meesterlijk communicator, een man met vele gezichten. Een flamboyant, kleurrijk leider. Met het heengaan van Hugo Chavez is Latijns-Amerika en heel de wereld een stuk saaier geworden.
 

Marc Peirs

(De auteur is Latijns-Amerika watcher en eindredacteur bij De Ochtend van VRT Nieuws.)