Kandinsky, abstracte vader - Lucas Vanclooster

In 1911 borstelde Wassily Kandinsky “schilderij met cirkel”, volgens kunsthistorici het eerste abstracte doek in de geschiedenis. Een paar jaar daarna was er in Brussel een grote tentoonstelling van Kandinsky. Precies een eeuw wachten was het voor Kandinsky weer bij ons te zien valt, al nam hij uiteraard vaak deel aan groepstentoonstellingen, zelfs nu op “Modernisme” in Gent.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Er waait een golf van abstracte kunst door ons land. Onze eigen pioniers zijn te zien in Gent, de Fabiolazaal toont latere avantgarde uit het gesloten Antwerpse museum, en nu doet Kandinsky zijn blijde intrede in Brussel, waar hij bij leven nooit kwam. Abstracte en of modernistische kunst heeft meestal te maken met maatschappelijke vernieuwing. Kandinsky leefde van 1866 tot 1944 op verschillende plaatsen in Rusland, in Duitsland en tenslotte in Frankrijk. In dat tijdsgewricht waren er op al die plaatsen ingrijpende gebeurtenissen.

De mooie kant van Rusland

Kandinsky heeft altijd heel erg van zijn land gehouden. Hij zag het levenslicht in een bevoorrechte half-adellijke familie in Moskou, maar bracht ook jaren door richting Siberië, en in Odessa.

Moskou was zijn droomstad, die altijd weer opdook in zijn werk, de kleurrijke koepel-uien van de Sint-Basillieus-kerk op het Rode Plein onder meer. Overigens, Wassily en Basilleus zijn eigenlijk dezelfde naam. Kandinsky vertoefde graag in de omliggende dorpen, waar hij groot respect kreeg voor de kleurrijke bescheiden architectuur en de levendige folklore. Hij hield van volkscultuur en processies met veel getrommel en gefluit, zoals hij later een aanhanger was van de nieuwe atonale systemen van Arnold Schönberg, van wie in Brussel overigens schilderijen te zien zijn. Helaas valt er geen muziek te horen.

Zoals veel Russische aristocraten was Kandinsky voorstander van een grondige hervorming van zijn land. Overigens, weinig bolchevisten waren boerenknecht of arbeider, de meeste revolutionairen stamden uit een gepriviligeerd milieu. Als we aan Rusland voor 1917 denken, schieten ons allicht uitbuiting, armoede, bijgeloof en feodalisme te binnen, en donkere extreem lange en koude winters. Allemaal correct, maar vanaf de lente herleefden de mensen, vierden ze feest, en altijd vonden ze troost in de uitbundig gedecoreerde orthodoxe kerkjes, waar langdurige diensten met veel pracht en praal en gezang plaatsvonden. Die bewondering heeft Kandinsky nooit losgelaten. Hij schilderde eerst charmante landschappen, portretten en stads- en dorpstaferelen, die hij vanaf 1911 abstraheerde.

Hoek en cirkel

Zijn verhuizing naar Duitsland, München, had alles met artistieke motieven, en weinig met politiek-ideologische argumenten te maken. München beleefde toen de nadagen van de Sezession, de uit Wenen afkomstige Jugendstil, de Oostenrijkse art nouveau.

Een stroming die geleidelijk verouderd leek, maar waarvan de socialistische idealen bleven. Kandinsky wilde in de buurt van Paul Klee en andere vernieuwers rondhangen, publiceren, les krijgen en geven. Die biotoop gaf hem de kans om hard werkend zijn thema’s en stijl te vinden, en in allerlei vormen en dialogen tussen kleur en lijn uit te werken tot een eigen autonome taal. Voor hem was dat een heuse bevrijding van de kunst. Naïeve willekeur is belangrijker dan een systeem. “De ontmoeting van een scherpe hoek met een cirkel is even indrukwekkend als de aanraking van de vinger van God met die van Adam”, zei Kandinsky.

Hoewel hij inhoudelijk en thematisch vrij ver af stond van de Russische avant-garde, met de veel strengere constructivisten en ideologisch bevlogen Malevitch en Vladimir Tatlin, kreeg hij toch de kans om in het Sovjet-kunstbeleid te stappen, en ook daar les te geven. De eerste Sovjet-periode was trouwens een bijzonder kreatieve en explosief vrije tijd. Zolang Lenin aan het roer stond, was alles mogelijk.

Uiteraard had Kandinsky vijanden. Vooral met zijn vergeestelijkte doelstellingen en de bijna religieuze diepgang van zijn werk lokte hij nogal wat ridiculiserende reacties uit. Tijdelijk verdwenen zijn werken uit musea en tentoonstellingen. Maar zijn abstracte ontwerpen voor gebruiksvoorwerpen, kopjes en schoteltjes onder meer, en voor theaterdecors, maakten veel goed. Brussel toont 1 set van kopje en bordje.

Digital Image 2012 (c) Photo Scala, Firenze

Te grappige en entartete kunstenaar

Nog voor Stalin de artistieke explosie tot staan bracht en de kunstenaars in het sociaal-realistische keurslijf dwong, dook Kandinsky opnieuw op in Duitsland, waar hij nu ging werken aan het Bauhaus in Weimar en Dessau, de hypermoderne linkse architectuur- en kunstambachtenschool van Walter Gropius en onze Henry Van De Velde. Kandinsky beleefde er hetzelfde soort relaties als in de Sovjet-Unie. Hij mocht les geven, muurschilderijen ontwerpen en voltooien, maar een echte epigoon van de functionele architectuurstijl was hij nooit.

Zijn vertrek uit Duitsland, naar Frankrijk, had nu wel te maken met politiek. De nazi’s verwierpen Bauhaus integraal, en beschouwden Kandinsky als een entartete kunstenaar. Terwijl zijn werk in de Hermitage bleef hangen, werd het in Duitsland slachtoffer van de censuur.

In de laatste faze van zijn leven maakte Kandinsky in Parijs, Neuilly-sur-Seine, de tweede wereldoorlog mee. Hij kreeg overigens de Franse nationaliteit. In die periode liet hij opnieuw meer heimwee naar Rusland en figuratieve motieven toe, hoewel hij uiteraard nooit een rigide abstracte purist was geweest. De verweekte geometrische vormen en figuratieve resten in zijn werk, zijn blauwe ruiter bij voorbeeld, leidden eigenlijk een zelfstandig bestaan los van elke context. Aan de andere kant was zijn palet altijd te kleurrijk en te decoratief, te grappig zelfs, om de intellectuele voorhoede te bekoren.

Diepe betekenis van kleur en vorm

Kandinsky overleed net te vroeg om de ontwikkelingen na de oorlog mee te maken, de universele verklaring van de rechten van de mens, de schuchtere start van Europa, de Koude oorlog. Evenmin maakte hij mee dat zijn volgelingen succes boekten, Cobra onder meer. Op de tentoonstelling in Brussel hangen werken van Karel Appel en van onze overlever Pierre Alechinsky, ook zo’n optimistische organische non-figuratieve abstracte kunstenaar.

Wassily Kandinsky behoort tot de dynamische en positief ingestelde abstracten, zijn werk wemelt van allerlei motieven en heeft decennia na de creatie alle frisheid bewaard. Het KMSKB hangt traditionele voorstellingen van Sint-Joris en de draak naast versies van Kandinsky. Releverend!

Bij Kandinsky gaat het om een overwinning van het spirituele op het materiële. Kandinsky is een ideale introductie tot een kunst die los komt van de realiteit en speurt naar de echte en diepere betekenis van kleur en vorm.

Lucas Vanclooster

(De auteur is cultuur-journalist bij VRT-nieuws.)