Eerlijk wetenschappelijk onderzoek - Jan De Winter & Laszlo Kosolosky

Op woensdag 20 maart publiceerde het wetenschapsblad Eos op haar website de resultaten van een anonieme studie over fraude aan de medische faculteiten van de universiteiten in Vlaanderen. Deze studie suggereert dat wetenschappelijk wangedrag, zoals het manipuleren van onderzoeksresultaten, meer voorkomt dan eerder gedacht.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Zo lekte een dag later een zwaar geval van fraude aan de Vrije Universiteit Brussel uit. Een bio-wetenschapper, verbonden aan het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), zou geknoeid hebben met gegevens. In deze opiniebijdrage bekijken we welke gevolgen deze recente onthullingen hebben voor het onderzoeksbeleid in Vlaanderen.

Niemand verraadt zijn baas

Als reactie op de resultaten van de Eos-enquête, stelde Peter Marynen, vice-rector voor onderzoeksbeleid aan de KU-Leuven, dat alle Vlaamse universiteiten over gespecialiseerde commissies beschikken die instaan voor de wetenschappelijke integriteit. De resultaten van de EOS-enquête tonen echter net aan dat dergelijke commissies onvoldoende in staat zijn om wetenschappelijk wangedrag te voorkomen.

Deze commissies werken voornamelijk via ‘verklikkers’, die wangedrag van collega’s rapporteren. Een dergelijk systeem werkt uiteraard niet als onderzoekers hun frauduleuze praktijken voldoende geheim weten te houden. Enige discretie vanwege de fraudeur kan overigens genoeg zijn om de ontdekking van fraude door de commissie te voorkomen; wetenschappers zijn immers zelden bereid om hun collega’s, zeker als het hun meerderen zijn, te verraden.

Snel carrière maken

Marynen stelt verder dat het belangrijk is dat masterstudenten en doctoraatsstudenten onderwezen worden in de gangbare methodes van wetenschappelijk onderzoek. Mark Waer, de rector van de KU-Leuven, wil alvast harder inzetten op het sensibiliseren en correct opleiden van studenten en onderzoekers.

Ook dit lijkt echter niet te volstaan. Het probleem is immers niet dat de fraudeurs onwetend zijn. Ze weten doorgaans wel dat vervalsing van onderzoeksgegevens onverantwoord is, maar omdat dit hen kan helpen om sneller carrière te maken, doen ze het toch.

Voor de strafrechter

Een doeltreffendere maatregel die Waer voorstelt, is om onderzoek meer te inspecteren en controleren, en om klacht in te dienen bij de arbeidsrechtbank én de strafrechtbank wanneer fraude wordt vastgesteld. Als de kans om voor wetenschappelijke fraude zwaar gestraft te worden stijgt, wordt de drempel om te frauderen namelijk veel groter.

Omdat de kost van grondige inspecties echter hoog kan oplopen, vragen we ons af of we niet beter de oorzaak van de problemen kunnen aanpakken. Dit is, volgens de meerderheid van de deelnemers in de Eos-enquête, de hoge druk om te publiceren.

Zoveel mogelijk publiceren

Het FWO (Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek), één van de belangrijkste bronnen voor financiering van onderzoek in Vlaanderen, baseert haar beslissingen over het toewijzen van onderzoeksgeld vaak in de eerste plaats op het aantal gepubliceerde artikels van de onderzoeker, en op hoe prestigieus de tijdschriften zijn waarin deze artikels verschenen zijn.

Om aanspraak te kunnen maken op FWO-onderzoeksgeld, moeten wetenschappers zo veel mogelijk artikels in hoog aangeschreven academische tijdschriften gepubliceerd hebben.
Dit bevordert wetenschappelijk wangedrag, zoals het manipuleren van data om spectaculaire resultaten te bekomen. De toptijdschriften zijn immers voornamelijk geïnteresseerd in spectaculaire ontdekkingen.

Het FWO belooft een "taskforce"

Het FWO heeft op de gebeurtenissen gereageerd met een nieuwsbrief waarin het belooft om een ‘taskforce’ of werkgroep voor wetenschappelijke integriteit op te richten. Wat deze taskforce juist gaat doen is nog niet duidelijk. Eén van haar taken wordt alvast het formuleren van voorstellen tot verbetering.

De belangrijkste uitdaging voor de taskforce is dan om andere, betere criteria te bedenken om onderzoek te beoordelen dan aantal en prestige van publicaties. Deze criteria moeten uiteraard goede maatstaven zijn voor de kwaliteit van het onderzoek. Bovendien mag het toepassen van deze criteria niet aanzetten tot wetenschappelijke fraude. Integendeel, het zou wetenschappers net moeten motiveren om op de meest integere manier aan onderzoek te doen.

Moeilijk te schatten

We mogen deze uitdaging niet onderschatten. Het is zeer moeilijk om de kwaliteit van onderzoek in te schatten, zelfs voor mensen die vertrouwd zijn met de materie. We kunnen het onderzoeksinstellingen zoals het FWO dan ook moeilijk kwalijk nemen dat publicaties vaak de doorslag geven in beslissingen over het toewijzen van onderzoeksgeld. Toch hopen we dat de recente onthullingen een voldoende stimulans vormen voor de ontwikkeling van nieuwe en betere manieren om onderzoek te beoordelen.

(De auteurs zijn wetenschapsfilosofen verbonden aan de Universiteit Gent.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.