Komen regeren - Carl Devos

Het was een goede week. Voor zij die het willen geloven. ‘Soms leek het of God lag te slapen’ zei paus em. Benedictus XVI bij zijn afscheid, over de duistere passages in zijn pontificaat. Maar in de Wetstraat is Hij vrijdagnacht dan toch opgestaan. Geen dag te vroeg.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Alvast voor N-VA was het geen goede week. Die frisse en veelbelovende partij is niet in topvorm. Dat valt geenszins af te leiden uit haar electorale prestaties, opgemeten in de sterk te relativeren peilingen. Integendeel. Wel uit haar politieke prestaties. Om haar hoge ambities te realiseren lijkt ze gevoeliger voor fouten. Zelfs haar excellent buikgevoel is wat verstoord. Het overkomt de besten.

Te veel ineens?

Behalve de opmerkelijke ACW-operatie, komt N-VA meer in beeld met opmerkelijke, vaak verwarrende verklaringen, dan met prikkelende ideeën of verfrissende analyses. Eerst was er de heisa over het niet doorgesproken interview van Bourgeois, wat vrolijkheid over Jan Peumans die het in Servië had over het ‘unieke’ Belgisch federalisme waar nog van te leren valt. Zelfs De Wever bracht geen verlossende klaarheid. Volgens de door Antwerpen opgeslorpte voorzitter kan ook wie van België houdt op N-VA stemmen. Daar is best wel een intellectueel steekhoudende argumentatie voor te vinden, maar het leidt anderzijds ook tot het beeld van een partij die het precies niet zo goed meer weet wat ze wil. Of toch teveel ineens.

N-VA wil alle niveaus beter doen werken. Wie niet? In een poging om die klaarheid toch te brengen liet Ben Weyts weten dat confederalisme wil zeggen ‘voor eigen problemen eigen oplossingen bedenken’. Dat staat in elk handboek over federalisme. Voor N-VA kan een bevoegdheid enkel op federaal niveau blijven, als dat goed is voor de efficiëntie. Nog nooit beweerde een Vlaamse partij het omgekeerde. Het befaamde confederalismecongres komt geen dag te vroeg, zeker niet voor N-VA. Ondertussen scoort ze in het dagelijkse politiek spel ook geen mooie doelpunten. Integendeel.

N-VA vond plotsklaps centen voor het Antwerps onderwijs. Maar het applaus bleef uit en haar voorstel keerde als een boemerang in het gezicht terug. Door de manier waarop ze haar voorstel lanceerde kwam ze deloyaal over: omdat was afgesproken om de begrotingsvoorstellen voor de onderhandelingstafel te reserveren. Dagen vooraf liet N-VA weten dat ze een soort ei van Columbus had ontdekt, zonder te willen zeggen wat er in zat. Profileringsdrang was dan het evidente verwijt.

Mede omdat Kris Peeters niet wou dat N-VA haar voorstel voor de onderhandelingen lanceerde, verviel het Vlaams Parlement deze week daardoor in een alweer gênante passage. De strijd om het Vlaams marktleiderschap is vooralsnog geen verheffend schouwspel. Het lijkt wel een open oorlog in de Vlaamse regering. Begrotingsbesprekingen in tijden van schaarste zorgen altijd voor stress en wat profilering, maar in Peeters II is er nog wat anders aan de hand. De federale regering is ook geen hoogtepunt van cohesie, maar heeft in deze van de Vlaamse weinig geen lessen te krijgen.

Tovenaarskonijn

Het tovenaarskonijn van N-VA deed niet enkel de wenkbrauwen fronsen omdat het op goedkoop succes lijkt, er zijn ook inhoudelijke bedenkingen. Trouwens, toen Patrick Janssens een jaar geleden voorstelde om geld bestemd voor het Antwerps stadion in te zetten voor onderwijsnoden, was N-VA loeihard: pure profilering van Janssens. Onderwijs moest geld op het eigen departement vinden.

Nu stelde N-VA zelf voor om pensioenreserves voor Vlaamse ambtenaren die later in elk geval aangesproken moeten worden, nu uit te geven. Dat potje voor straks nu opgebruiken om elders een gat te vullen: is dat geen kortzichtig bestuur? Een eenmalige broekzak-vestzak-operatie, van geen kanten ‘structureel’? Is N-VA niet die partij die de pijnlijke maatregelen wel aandurft, zelfs anderen verwijt dat ze die te gemakkelijk uit de weg gaat? Diezelfde N-VA vraagt aan de lokale besturen toch ook om pensioenreserves op te bouwen. Bovendien ging dat voorstel in tegen een belofte van de Vlaamse regering in het overlegcomité. Enzovoort. Het voorstel werd afgevoerd, zoals verwacht.

Mocht de federale regering zo’n idee bedacht hebben, het kot was te klein voor N-VA. Het ‘pijnloze’ voorstel van N-VA werd ‘pijnlijk’ voor N-VA. Toen bleek ook dat de vreemdelingentaks in strijd is met de grondwet en Europese regels.

Sfeer en gezelligheid

De Vlaamse regering kwam met een evenwichtig begrotingsakkoord waarbij de huisvrede werd bewaard. Voor iedereen wat. En met geld voor scholenbouw, deze keer met een klassieke methode (via FFEU en uit de gewone begroting): dat N-VA-ei van Columbus was dus nooit nodig geweest. Geen spielerei, maar ernstig werk is de ondertoon. Noteer daarbij: onder leiding van de ‘echte’ Minister-President: Kris Peeters.

Zijn regering kan ondanks de open oorlog nog altijd beslissen. Voor de oppositie maakt Peeters II daarbij geen keuzes, daarvoor zal het wachten zijn op Peeters III. Al is voor veel tegelijk kiezen ook kiezen. In ‘komen regeren’ zouden de punten voor wat op tafel komt wellicht nogal verdeeld uitvallen, al neigt niemand naar de hoogste cijfers. Maar zowat iedereen zal ‘voor sfeer en gezelligheid’ de kleinste cijfers bovenhalen.

Behaagzucht

N-VA heeft dus last van onvermijdelijke groeipijnen. Die worden versterkt door haar ongeziene forse boost, waardoor de smalle top teveel om handen heeft. Crucialer is de zelf opgelegde ambitie: N-VA maakte zichzelf tot inzet van de verkiezingen en moet daardoor toch ver boven de 30%, richting de Bourgeois-norm (40%) doorstoten.

Om zoveel volk te plezieren, wordt de partij blijkbaar voorzichtig: ze wil van vele tafels eten. De Arco-coöperanten mogen ook van N-VA hun garanties betaald krijgen met belastinggeld. N-VA wordt bang om haar indrukwekkende voorsprong te verliezen en dus loert de behaagzucht om de hoek: geen kiezers voor het hoofd stoten en blijven scoren. Dat vergroot de ruimte voor fouten en zelfs profielverlies.

Een smoel

Vraag het aan sp.a. Die was ooit ook te groot voor haar eigen goed. Stevaert zag zijn partij midden in het bed, in een Vlaanderen vol socialisten, waarvan de meeste het nog niet eens wisten. Op zo’n momenten beginnen leiders die onvoldoende worden tegengesproken te hallucineren. Hoewel nooit op dezelfde manier, heeft de geschiedenis de onhebbelijke gewoonte om zich te herhalen.

In 2003, op de golven van de derde weg en een economische groei, en gedopeerd met een Spirit-bonus, bereikte het Stevaert-socialisme grote hoogte. Het bleek ijle hoogte, precies omdat populaire slagzinnen te weinig onderbouw hadden. En ook niet in de breedte gingen. Sindsdien, een decennium lang, ging het enkel bergafwaarts. Groot is sp.a al lang niet meer, die ambitie heeft de partij ook verlaten.

Dus kan ze haar profiel aanscherpen zonder schrik om teveel volk uit het midden van het bed te verliezen. Ze is niet plots veel linkser, maar is wel meer uitgesproken links, zonder bruusk bij te sturen. Een afgesleten profiel schuift makkelijker door dan een met diepe nerven. De sp.a zoekt terug een smoel, en zette deze week een belangrijke stap in de goede richting. Ze durft explicieter keuzes maken. Geen dag te vroeg. Het is dan wel absoluut geen garantie op electoraal succes, wel een noodzakelijke voorwaarden om nog eens verkiezingen te winnen.

Een grote ideologische vernieuwing – genre overgang van sp naar sp.a van Janssens of ‘gratis’ van Stevaert – is dit niet. Tobback, is hiermee ook echt de voorzitter met een eigen voornaam geworden. Fase één was interne rust, fase twee het ideologisch profiel aanscherpen, te beginnen met moeilijke thema’s. Tobback stuurde de operatie zelf aan en bouwde verder op bestaande lijnen. Met een paar interessante nieuwigheden, de vadermoorden.

Vadermoord

Een grote ideologische vernieuwing – genre overgang van sp naar sp.a van Janssens of ‘gratis’ van Stevaert – is dit niet. Tobback, is hiermee ook echt de voorzitter met een eigen voornaam geworden. Fase één was interne rust, fase twee het ideologisch profiel aanscherpen, te beginnen met moeilijke thema’s. Tobback stuurde de operatie zelf aan en bouwde verder op bestaande lijnen. Met een paar interessante nieuwigheden, de vadermoorden. Het beste compliment kwam vanuit radicaal linkse kringen: sp.a slaat de juiste weg in, maar gaat niet ver genoeg. Exact waar de sp.a moet zitten: links van het centrum, maar niet in de uiterste hoek. Er is nog veel nodig om verkiezingen te winnen, zoals een handvol goed liggende kopstukken, daden bij het woord, en het moet nog meer zijn dan wat in die teksten staat, … maar er is een goede basis gelegd waarop gewerkt kan worden.

Bijvoorbeeld om eindelijk verlost te raken van hun te dominant imago van beheerders-bestuurderspartij, zonder veel lef of creativiteit of inlevingsvermogen. De gerant van het uitrafelende sociale model dat voor teveel kiezers onvoldoende garantie biedt op behoud, laat staan groei, van onze welvaart. De socialisten worden verantwoordelijk gesteld voor de feitelijke afbraak van dat sociaal model, zonder perspectief op een nieuw: dus investeren ze in het geloof dat het anders kan, dat een heropbouw mogelijk is. In hoop. De Vlaamse socialisten moeten – om straks bij de invulling van het Vlaams of renovatie van het federaal sociaal model – immers op eigen kracht kunnen rekenen. Zeker op Vlaams niveau.

Liberalen mogen tevreden zijn

De Vlaamse liberalen hebben misschien een streepje voor in een Vlaamse regering met CD&V en N-VA (of omgekeerd), als er geen staatshervorming komt is hun toekomst in de federale onzeker. Daar hebben veel Franstaligen nu al hun buik vol van De Croo. Die verdient de prijs voor inzet en zelfopoffering. Bij de formatie als voorzitter, nu als vice-premier moet hij de lijn van zijn partij verdedigen in een regering waar Open VLD liever nooit had ingezeten.

Hoe sterk ze zich ook verweren, telkens dreigen ze de prijs te betalen voor de onvermijdelijke compromissen met een op links aangevallen PS. Maar niet met deze begrotingscontrole. Al hadden de Open VLD’ers het zichzelf vooraf weer nodeloos moeilijk gemaakt. Altijd weer communiceren ze zichzelf in de problemen.

Op 22 februari liet voorzitster Rutten op twitter weten: “Structureel hervormen en budgettaire afspraken nakomen = essentieel voor vertrouwen en groei.” Het ging toen nog om die -2,15%, nadat de PS daar wat meer soepelheid had gevraagd. Voor Open VLD was het én-én: -2,15% behouden én structureel hervormen. Dat eerste liet de partij varen, maar zette daarom zwaar in op de manier waarop het soepeler doel bereikt zou worden.

Voor Open VLD, dixit Rutten op VTM op 17 maart, was deze controle niet zomaar een controle: maak van de gelegenheid gebruik om verder te gaan dan een controle, verder te hervormen. Ze dacht aan pensioenhervorming en een loonlastverlaging. Die zitten er niet in, op wat ondersteuning van de jeugdwerkloosheid na. Zo ambitieus is de begrotingscontrole dus helemaal niet. Toch kan Open VLD tevreden zijn. Al klinkt de verhoging van de 'liquidatietaks' wel pijnlijk in liberale oren. Het is het soort maatregel die, zoals het bedrijfswagendebat leerde, in KMO-Vlaanderen politiek schadelijk kan zijn. De aanmoediging van KMO-investeringen zal dat niet zomaar goed maken.

Politiek geslaagd

Nu zal iedereen zich op de borst slaan dat er geen grote nieuwe belastingen in zitten. Nochtans wees iedereen de afgelopen dagen naar het verzet van De Croo als de voornaamste struikelblok: hij verdient dus ook het meest krediet voor het uitblijven van nieuwe belastingen (toch voor zij die dat verdienstelijk vinden).

Cynici beweren dat dat afleidingsbewegingen zijn voor de bühne, dat die belastingverhogingen nooit ernstig overwogen werden. De Wetstraat is een schouwspel van cynisme, maar zelfs daar zijn er grenzen.

Critici zullen aanbrengen dat de grootste structurele beslissing het oplopen van het tekort tot -2,4% is, dat de regering geen grote maatregelen neemt die de economie structureel gezond maken (loonlastenverlaging) of de sociale zekerheid ondersteunen (pensioenverhoging). Dat is juist. Maar voor het overige lijkt die begroting – onder voorbehoud van een gedetailleerde studie – van deze zespartijenregering op het eerste zicht politiek geslaagd.

De Europese afspraken werden gerespecteerd, er zijn geen draconische snoeibeurten, geen forse lastenverhogingen, er zit een beetje relance in, … en zowat iedereen zegt dat die -2,15% toch echt wel te scherp was.

Beter dan ze lijkt

Hoe dan ook is het een politiek evenwichtige begrotingscontrole, waarop zoals altijd kritiek mogelijk is. Dan moet daarbij ook gezegd worden hoe het wel moest. De regering heeft deze test vrij goed doorstaan. Vooral Open VLD kan opgelucht adem halen en met gepaste trots communiceren. De partij weegt in de regering. Hoe lastig ze het daar in die regering ook mee heeft, voorlopig lijkt dat nog altijd gemakkelijker dan de kiezers daarvan overtuigen. Dat geldt meteen voor die hele regering: ze is beter dan ze lijkt, maar kan dat voorlopig maar niet verkocht krijgen.

(De auteur is hoogleraar politieke wetenschappen in Gent.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.