Dame van ijzer smeedde Groot-Brittannië om

Margaret Hilda Thatcher was de langst regerende Britse premier van de 20e eeuw en de enige vrouw ooit op die positie. Het conservatieve en neoliberale beleid dat de "Iron Lady" van de Britse politiek tussen 1979 en 1990 voerde, veranderde het land compleet.

Alvorens ze premier werd, had Thatcher al een opmerkelijke carrière achter de rug. De dochter van een kruidenier had eerst chemie en daarna rechten gestudeerd en zat al sinds 1959 voor de Conservatieven in het Britse Lagerhuis.

In 1970 geeft premier Edward Heath haar de job van minister van Onderwijs en Wetenschap. Een van haar eerste beslissingen als minister is het afschaffen van de gratis melk op school. Het levert haar de bijnaam "Thatcher the milksnatcher" op.

In 1974 verliest Heath de verkiezingen en komen de socialisten van Labour opnieuw aan het roer. Thatcher maakt van de gelegenheid gebruik om Heath aan de kant te schuiven en de eerste vrouwelijke leider van de Conservatieven te worden. De twee worden nadien erfvijanden.

Groot-Brittannië glijdt intussen onder de socialistische premier "Sunny" Jim Callaghan steeds verder weg in de economische crisis van de jaren 70. In de "Winter of Discontent" van 1978-79 wordt het land verlamd door massale stakingen en sociale onrust en in de lente van '79 komt Callaghan ten val. De daaropvolgende verkiezingen worden met sprekend gemak gewonnen door de Conservatieven en Thatcher wordt de eerste vrouwelijke premier van Groot-Brittannië.

Een nieuwe wind: "Thatcherisme"

Groot-Brittannië staat er niet goed voor wanneer Thatcher aantreedt. De industrie is sterk verouderd en de economie lijdt onder de voortdurende stakingen. Bovendien loopt de inflatie steeds hoger op. Tot dan had de grote macht van de vakbonden grote veranderingen steeds tegengehouden.

Met Thatcher wordt dat anders. Zij gaat resoluut voor een rechts, conservatief beleid: het terugdringen van de rol van de overheid in de economie en het sociale leven, de vrije markt, het hakken in de overheidsuitgaven en uitkeringen en grote belastingverlagingen. Een politiek die onder de noemer "Thatcherisme" nog steeds voortleeft.

In eerste instantie leidt haar beleid tot nog meer werkloosheid en sociale ellende. In de opiniepeilingen ligt het nu uitgesproken linkse Labour opnieuw voor. Maar de lotgevallen van Heath indachtig zegt Thatcher op een partijcongres in '82 dat ze er niet aan denkt om een bocht te nemen.

Wanneer ze in 1984 de onrendabele steenkoolmijnen wil sluiten, breekt een staking van meer dan een jaar uit. Het is de beslissende confrontatie tussen de overheid en de vakbonden. Thatcher wint en meer dan 97 mijnen gaan dicht. Het is de start van een reeks van privatiseringen van overheidsbedrijven. Die campagne zal het land ingrijpend veranderen.

Een "IJzeren Dame" en de Falklands

Al enkele jaren voor ze premier werd, had een Sovjetkrant Thatcher bedacht met de bijnaam "de IJzeren Dame", een geuzennaam die ze met plezier overneemt. Het communisme, de overtreffende trap van het socialisme, beschouwt ze dan ook als de grote vijand. "Het probleem met socialisten is dat ze uiteindelijk altijd zonder geld van anderen vallen om uit te geven", zegt ze daarover.

Ze kan daarbij rekenen op de gelijkgezinde Amerikaanse president Ronald Reagan. Ook op economisch vlak vinden de twee elkaar. Pas met de komst van de hervormingsgezinde Sovjetleider Michail Gorbatsjov ontdooit Thatcher als volgt: "Hier kunnen we zaken mee doen."

Thatcher is ook onlosmakelijk verbonden met de Falklandoorlog. Begin '82 bezet de Argentijnse militaire junta de Britse Falklandeilanden voor de kust. Thatcher reageert furieus en stuurt een oorlogsvloot uit om de eilanden te heroveren. Het Britse leger walst over de Argentijnse zeemacht. De herovering van het stukje kroonkolonie eist 250 Britse levens en een veelvoud daarvan aan Argentijnse slachtoffers.

De junta komt ten val na de smadelijke nederlaag. Thatcher daarentegen kan op het thuisfront haar overwinning verzilveren met een eerste herverkiezing in 1983. Een jaar later ontsnapt ze nipt aan de dood, wanneer het IRA een bom laat ontploffen op het congres van de Conservatieven in Brighton.

Hervormingen en troonsafstand

Halverwege de jaren 80 komen Thatchers economische en monetaire hervormingen op kruissnelheid. Ze moedigt de Britten aan om aandelen te verwerven in hun bedrijven en hun huurhuis te kopen. De therapie werkt. Groot-Brittannië kruipt eindelijk uit het diepe dal. In 1987 behalen de Conservatieven hun derde opeenvolgende electorale zege, een unicum.

Groot-Brittannië was dan wel lid geworden van de Europese Gemeenschap, maar Thatcher bleef wantrouwig ten aanzien van elke vorm van buitenlandse inmenging. Haar moeilijke relatie met Europa is een constante tijdens haar premierschap.

In 1988 spreekt Thatcher in Brugge op het Europacollege een rede uit die de geschiedenis ingaat als "The Bruges Speech". Ze pleit voor een minimaal Europa, met economische samenwerking, maar zonder eenheidsmunt. Politieke eenheid is uit den boze. Elk land moet zijn eigen beslissingen kunnen nemen.

In 1990 breken in geheel Groot-Brittannië rellen uit als Thatcher een inkomensonafhankelijke belasting, de zogenoemde "Poll Tax", wil doorvoeren. Rijk en arm zouden evenveel moeten betalen, volkomen onrechtvaardig vinden velen. Verschillende getrouwen laten haar in de steek en andere Conservatieven dagen haar uit om het leiderschap van de partij.

Thatcher voelt zich naar de uitgang begeleid en besluit dat aftreden eervoller is dan ontslagen worden. Tijdens haar laatste kabinetszitting neemt de "IJzeren Dame" met tranen in de ogen afscheid. Ze wijst haar trouwe minister van Financiën John Major aan als opvolger en gaat -ze heeft intussen de titel van Barones gekregen- in het Hogerhuis zitten.

Het leven na de politiek

Na haar aftreden schrijft de voormalige eerste minister haar memoires en geeft ze lezingen over de hele wereld. In 2001 moet ze daar echter op doktersadvies mee ophouden. Twee jaar later sterft haar echtgenoot, Denis Thatcher, het koppel was meer dan 50 jaar getrouwd.

In 2005 viert Thatcher haar 80e verjaardag in het gezelschap van onder meer koningin Elizabeth II en premier Tony Blair. Later dat jaar blijkt dat de gezondheid van de "IJzeren Dame" van weleer achteruitgaat. Ze wordt kort opgenomen in het ziekenhuis. Het gerucht doet dan al de ronde dat Thatcher aan de ziekte van Alzheimer lijdt. Dat wordt in 2008 bevestigd in een boek dat haar dochter Carol over haar schrijft.

In 2007 wordt het Britse icoon bedacht met een standbeeld in het parlementsgebouw. Het beeld staat tegenover dat van Thatcher's voorbeeld Winston Churchill.

De erfenis van "Maggie"

Elf jaar onder Margaret Thatcher heeft Groot-Brittannië grondig hervormd. De erg staatsgerichte economie werd grotendeels geprivatiseerd en de macht van de vakbonden werd fors verminderd. Internationaal zette Thatcher de Britten weer op de kaart.

Haar aanhangers loofden haar ideologische standvastigheid, maar critici verweten haar ongevoeligheid voor sociale ellende, een overdreven geloof in de markt en onbuigzaamheid. De Britse journalist Andrew Marr schreef ooit over haar: "Zie haar niet als een politica. Zie haar als een "eenvrouwsrevolutie", een orkaan in menselijke gedaante."