Orbánistan - Jan Balliauw

Hongarije was in de jaren tachtig de vrolijkste barak in het socialistische kamp. Door het gulyás-socialisme genoten de Hongaren een beter leven dan hun kameraden in andere Oost-Europese landen. Weinigen herinneren zich nog dat de Hongaren de definitieve aanzet hebben gegeven tot de val van het communisme. Zij openden als eerste het IJzeren Gordijn waardoor enkele maanden later ook de Berlijnse Muur ten val kwam.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Ik kwam er veel in die periode, Budapest was mijn tweede thuis. In de stad werd voortdurend geëxperimenteerd met de limieten van het systeem, zowel politiek, economisch als cultureel. Het was in die periode dat ik voor de eerste keer de naam Viktor Orbán hoorde. De net afgestuurde Orbán lag in '88 mee aan de basis van Fidesz, een los verbond van jonge, linkse intellectuelen die vooral democratie wilden. Orbán kreeg in '89 nationale bekendheid door tijdens de herbegrafenis van Imre Nagy, de geëxecuteerde hervormingsgezinde premier van de Hongaarse Opstand in '56, de terugtrekking van de Sovjettroepen te eisen.

Dezelfde Orbán werd voor de eerste keer premier in '98, nadat zijn Fidesz-partij de regerende socialistische partij van de onlangs overleden Gyula Horn had verslagen. De jonge premier, amper 35, loodste Hongarije binnen in de NAVO. Hij werd overal geprezen als een jonge, visionaire en dynamische politicus. Maar zijn links-liberalisme was omgeslagen in een meer rechts en ook nationalistisch programma. Zo gaf een speciale wet rechten aan de Hongaarse minderheden (ongeveer drie miljoen) in de buurlanden, die daar niet mee konden lachen. In deze regio van schuivende landsgrenzen liggen dat soort zaken nu eenmaal nog altijd bijzonder gevoelig.

Na 8 jaar oppositie veroverde Orbán in 2010 opnieuw de macht en deze keer kreeg hij van de kiezers een tweederdemeerderheid (263 zetels op 386). Hij liet er geen gras over groeien om te proberen Hongarije definitief naar zijn hand te zetten. De media kregen een nieuwe waakhond bevolkt met Fidesz-getrouwen. De onafhankelijke Klubrádió moest er meteen aan geloven. Het station kreeg geen frequentie meer in Boedapest. Pas na vier gerechtelijke uitspraken in het voordeel van Klubrádió en groeiende internationale druk, kreeg de radiozender uiteindelijk zijn vaste frequentie. Berichten over zelfcensuur in de Hongaarse media zijn legio, zeker bij de publieke omroep. De Hongaarse regering vond de kritiek overroepen en beloofde plechtig vast te houden aan de persvrijheid.

Grondwet

Orbán gebruikte zijn tweederdemeerderheid ook om de grondwet veranderen. Het leverde hem opnieuw een storm van kritiek op, ook vanuit Europese instellingen. In een rapport van de zogenaamde Venice Commission, een adviesorgaan van de Raad van Europa, werd de nieuwe grondwet een bedreiging voor de rechtsstaat genoemd. Zo werd het Grondwettelijk Hof aan banden gelegd nadat het ettelijke keren initiatieven van Orbán had gekelderd. En de voorzitter van de Hongaarse Raad voor Justitie kon voortaan zelf rechtszaken toewijzen aan rechtbanken, waardoor volgens critici het gevaar ontstond dat gevoelige zaken aan een gunstig gestemde rechter zouden worden gegeven. Ook nu weer wees de regering van Orbán de kritiek af als ongegrond. "Europa vraagt van ons zaken zonder het recht te hebben die te vragen en verwacht van ons zaken die het van anderen niet verwacht", reageerde Viktor Orbán geprikkeld.

De man die inmiddels de bijnaam "Viktator" heeft gekregen, maakt zich vermoedelijk voorlopig niet al te veel zorgen. De economie doet het weer iets beter in Hongarije, en zijn onothodoxe politiek om via onder meer een nationalisering van de private pensioenfondsen geld van de privésector naar de publieke sector en de consumenten te transfereren, de "Orbánomics", levert hem geen windeieren. In de polls staat zijn partij met 24 procent ruim op kop. Economisten waarschuwen dat op de iets langere termijn Hongarije de rekening zal gepresenteerd krijgen van deze economische politiek. Buitenlandse investeerders laten het al afweten. Toch besliste de EU onlangs het begrotingstoezicht op Hongarije na 9 jaar te schrappen, een belangrijke overwinning voor de nationalistische Orbán.

Hervorming

Op Europese toppen wordt hij tot nu toe niet gemeden. "We zijn niet Noord-Korea", stelde een Hongaarse diplomaat op de vorige top eind mei tot zijn eigen tevredenheid vast. De EU heeft ook niet veel mogelijkheden om Orbán in het gelid te doen lopen. Een lidstaat kan tijdelijk het stemrecht worden ontnomen, maar dat wordt beschouwd als een soort atoombom. De procedure is ook niet eenvoudig en vereist de goedkeuring van het Europees Parlement waar Fidesz kan rekenen op de steun van de EVP, de grootste fractie. De Europese Commissie kan beslissen een inbreukprocedure op te starten maar die voorziet geen echte sancties buiten het feit dat de lidstaat voor het Europees Hof van Justitie wordt gedaagd. Europa moet ook opletten de Hongaarse kiezers niet te veel te schofferen want dat zou wel eens koren op de molen kunnen zijn van extreem-rechts dat met de partij Jobbik in 2010 al meer dan 15 procent van de stemmen haalde.

En zo kan Orbán verder werken aan zijn grondige hervorming van Hongarije terwijl de linkse intellectuelen bezorgd toekijken. Volgens de invloedrijke Hongaarse schrijver György Konrad bereidt de man, die bijna een kwart eeuw geleden werd bewonderd om zijn kruistocht tegen het communisme, zich voor om in Hongarije een post-sovjet alleenheerschappij te vestigen zoals we die kennen in Centraal-Azië. Het kind heeft ook al een naam gekregen: Orbánistan.

(De auteur is buitenlandverslaggever bij VRT-nieuws en Oost-Europa-kenner)