Big Brother in België - Raf Jespers

Einde juni 2013 hebben minister Vande Lanotte en Turtelboom een wetsontwerp ingediend op de dataretentie. Als die wet er komt zullen internetproviders en telecommaatschappijen al de communicatiegegevens (niet de inhoud ervan) gedurende 12 maanden moeten bewaren. Van alle burgers, van al wat je per telefoon en internet vanuit je woning of van op je werk communiceert.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina
Copyright:

De regering vraagt de spoedbehandeling van het wetsontwerp door de Kamer. Het wetsontwerp is de omzetting in België van een Europese richtlijn uit 2006. De urgentie wordt ingeroepen hoewel België al ruim zeven jaar de tijd had om die wet te maken en ondanks het feit dat diverse EU-landen de richtlijn nog niet hebben omgezet. De Europese Unie overweegt, na de kritieken uit diverse landen, trouwens een herziening van de richtlijn van 2006. België zou minstens hierop kunnen wachten.

Het is niet verantwoord dat zo’n ingrijpende wet nu op een drafje door het parlement zou gejaagd worden. Een stevig debat is nodig, om diverse redenen.

Het essentiële debat moet draaien rond de vraag of deze wet noodzakelijk is in een democratische samenleving.

Gordijntjes voor ons raam

Privacy, het recht op persoonlijke levenssfeer, behoort tot ‘de moederkoek van de vrijheden’. Het werd in 1950, als reactie op de barbarij van het fascisme, opgenomen in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Privacy is geen absoluut recht, het kan beperkt worden in uitzonderlijke omstandigheden.

Die uitzonderingen zijn echter onderhevig aan voorwaarden. Zijn ze noodzakelijk in een democratische samenleving? Zijn ze proportioneel? Kan men hetzelfde resultaat niet bereiken op een andere manier? Dit fundamenteel debat moet eerst gevoerd worden; we moeten weg van de slogans zoals ‘wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen’.

Privacy wordt in het juridisch jargon terecht gekwalificeerd als een ‘afweerrecht’, een recht van de burger om de overheid ‘van zich af te houden’. Het rechtelijk principe maakt dat de overheid moet verantwoorden waarom ze de burger controleert en niet omgekeerd. Glazen overheid, in plaats van glazen burgers.

Privacy is ook een voorwaarde om andere burgerrechten zoals de persvrijheid, vrije meningsuiting en organisatievrijheid te kunnen waarmaken. In een dictatuur controleert en monitort de overheid permanent de communicatiegegevens van alle burgers. In een democratische maatschappij mag dit niet. We hebben recht op respect voor onze persoonlijke levenssfeer. Daarom hangen wij ook gordijntjes voor de ramen.

Doel heiligt middelen?

De Grondwettelijke Hoven van Duitsland, Roemenië, Cyprus en Tsjechië verklaarden de dataretentiewet in hun land reeds ongrondwettelijk. In Duitsland op vraag van 35.000 burgers. Op 2 maart 2010 gaf het Hof hen gelijk met een verpletterende motivering.

Het noemde de wet ‘een bijzonder zware ingreep tegen de rechten van burgers met een reikwijdte die de rechtsorde tot nu toe niet gekend heeft’, en kritiseerde dat de dataretentie ‘een verregaande inkijk in het sociale milieu en in de individuele activiteiten van de burgers toelaat’ en kan leiden tot ‘het opstellen van gedetailleerde persoonlijkheids- en verplaatsingsprofielen van vrijwel alle burgers.’ Kan het nog duidelijker?

Er wordt gezegd dat de dataretentiewet noodzakelijk is voor de strijd tegen criminaliteit en terrorisme. Efficiënte criminaliteitsbestrijding hangt grotendeels af van het gebruik van het reeds uitgebreide arsenaal methoden waarover onderzoeksrechter, parket en politie nu al beschikken. Deze conventionele methoden zijn veel effectiever dan een massale screening van de ganse bevolking. Gefocuste toepassing van die methoden gericht op bepaalde (potentiële) dadergroepen en onder toezicht van een magistraat maakt een adequate strijd tegen criminaliteit mogelijk.

Een andere vraag is of het doel dit verregaand middel heiligt. Veiligheid bouw je op de grondslag van de vrijheden. Neem die grondslag weg dan heb je noch veiligheid, noch vrijheid. 100% veiligheid is, jammer maar helaas, een illusie.

Voer dus dit debat.

Buiten de lijntjes kleuren

Naast dit fundamentele debat zijn er nog diverse ‘ondergeschikte’ kritieken op het voorstel Vande Lanotte-Turtelboom.

Wat amper aan bod komt is dat niet alleen justitie maar ook de Staatsveiligheid de bewaarde data zal kunnen opvragen en dit op eenvoudig verzoek van de administrateur-generaal van die dienst.

Als je weet dat het werkingsterrein van de Staatsveiligheid zeer breed en politiek ruim invulbaar is – extremisme, radicaliseringsproces, en ook anarchistische, nationalistische, autoritaire of totalitaire opvattingen en bedoelingen – valt te vrezen dat met die nieuwe wet elke oppositie die buiten de mainstream kleurt zal gescreend worden. Politieke opposanten, syndicale groepen, milieu- of dierenrechtenactivisten, jongeren die tegen de Gas-boetes ageren, … zij zullen beducht moeten zijn voor hun e-mail en telefoonverkeer. Zeker in periodes van maatschappelijke instabiliteit en beroering valt te vrezen dat de data veelvuldig zullen opgevraagd worden.

In de VS werd de Occupy Wall Street-beweging permanent in het oog gehouden. In Nederland waar zo’n dataretentiewet reeds bestaat waren er in 2010 ruim 50.000 opvragingen (137 per dag) door politie, justitie en geheime diensten. Recente onthullingen in de VS en in Frankrijk laten zien dat dit soort wetten gebruikt wordt om de eigen burgers onder controle te plaatsen.

In de wet

In het wetsontwerp van de regering staat ook dat niet in de wet zelf, maar in een Koninklijk Besluit (KB), zal vastgelegd worden welke data precies moeten bewaard worden door de telecommaatschappijen en de internetproviders. Dit is een zeer verontrustende zaak, want een KB kan van de ene dag op de andere, naar gelang de maatschappelijke conjunctuur, door een minister (de regering) worden genomen.

Welke data moeten bewaard worden is evident een cruciale kwestie die niet aan “de politieke opstelling van het moment” van de regering kan overgelaten worden. Dit is dermate fundamenteel dat het in de wet zelf moet staan, opdat het niet van de ene op de andere dag kan gewijzigd worden.

En nog een laatste. Wat als er morgen een regimewissel komt? Wat als een instrument zoals de dataretentiewet in handen komt van anti-democratische elementen in het staatsapparaat?

Redenen te over om over het wetsontwerp een breed maatschappelijk debat te voeren, in en buiten het parlement.

(De auteur is advocaat Progress Lawyers Network, lid Liga voor Mensenrechten en auteur ‘Big Brother in Europa’, Epo, 2010.)
 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.