Vinken zijn wél erfgoed - Marc Jacobs

Het gebeurt niet elke dag dat lokale zangwedstrijden aanleiding geven tot discussie in de nationale pers. Niet elk verschijnsel dat wordt opgenomen op een lijst van tradities, gebruiken en volkscultuur, verhit de gemoederen. Als er levende dieren bij betrokken zijn, is de kans al veel groter.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Dan kunnen zelfs foute woorden als “kaakslagen” uit de mottenballenkast te voorschijn komen. Een organisatie die zich Vogelbescherming Vlaanderen noemt, maakte zich de voorbije dagen behoorlijk druk over de opname van het houden van zangwedstrijden met vinken, en het hele sociale en culturele gebeuren daarrond, op de inventaris van immaterieel erfgoed in Vlaanderen.

Natuurlijk is iedereen tegen het blind maken van vinken, maar daarover gaat het niet. Er wordt en passant door de vogelbeschermers geschoten op een minister als ware het loslopend wild, met verwijzing naar de bevoegdheid leefmilieu en natuur, terwijl het gaat om een heel specifiek instrument van erfgoedbeleid, vanuit de bevoegdheid cultuur. Het is belangrijk bij het formuleren van kritiek op het bekendmaken, documenteren en op andere manieren borgen van vinkenzetten in de juiste context te situeren, want anders wordt behoorlijk vals gezongen.

Generatie op generatie

Sinds 2008 is het in Vlaanderen mogelijk dat groepen mensen het initiatief nemen om een van generatie op generatie overgedragen verschijnsel te beschouwen als immaterieel cultureel erfgoed en een programma uitwerken om er op een doordachte manier mee om te gaan. Ze kunnen die inspanningen signaleren aan de Vlaamse overheid. Dat wordt dan onderzocht door een adviescommissie, die bijzondere aandacht heeft voor de borgingsplannen, versta de engagementen en maatregelen die genomen worden om ervoor te zorgen dat de geschiedenis onderzocht wordt, dat mensen het vandaag kunnen beleven of meemaken, maar ook dat toekomstige generaties ervan kunnen genieten en het begrijpen.

Woorden als culturele diversiteit, gemeenschapsvorming, erfgoedzorg of duurzame ontwikkeling komen dan in beeld. De minister van cultuur kan op advies van de commissie beslissen om het op te laten nemen op een officiële website, www.immaterieelerfgoed.be.

Naast het bijhouden van een groeiende inventaris van fenomenen (met bijsluiter over borging) die “van onderop” worden voorgesteld, wordt daar vooral ook informatie over borgingsprogramma’s uitgewisseld. “Work in progress”, dat is de boodschap, we zorgen er voor.

Ook paarden, visjes en garnalen

In Vlaanderen hebben de overheid en de sector met die website gekozen voor een boeiende en intelligente variant van wat ook op wereldschaal bestaat sinds 2008, de zogenaamde representatieve lijst. Op die UNESCO-lijst staat, naast het carnaval van Binche, ook onder andere de paardenmarkt van Sint-Lievens-Houtem en het Krakelingenfeest (inclusief het visjesdrinken) te Geraardsbergen. Als alles goed loopt wordt daar in december 2013 ook het garnaalvissen te paard in Oostduinkerke aan toegevoegd. De representatieve lijst van UNESCO dient om te sensibiliseren, aandacht te vragen voor de betrokken gemeenschappen en discussie uit te lokken.

Maar het instrument is niet zonder gevaar, want voor vele journalisten en toeristen werkt het als een lichtbak voor konijnen, alsof het om “werelderfgoed” zou gaan. Vandaar dat veel spelers, ook in Vlaanderen, in de toekomst liever kiezen voor het register van voorbeeldpraktijken. Op dat speciale register van UNESCO prijkt sinds 2011 zelfs een programma uit Vlaanderen, ingediend door het Sportimonium, rond het borgen van ludodiversiteit, versta het zorgen voor volkssporten en traditionele spelen.

Media

Dit past allemaal binnen de UNESCO-conventie voor het borgen van immaterieel cultureel erfgoed uit 2003. De tiende verjaardag is een feest, want net als vroege vogel België in 2006, hebben niet minder dan 154 staten die internationale overeenkomst uit 2003 vliegensvlug geratificeerd. Dat wil zeggen dat al die landen zich engageren om rond immaterieel erfgoed niet alleen een beleid te ontwikkelen en uit te voeren, maar daarbij ook samen te werken. UNESCO coördineert dit, door het uitwisselen van ervaringen en kennis maar ook door het publiceren van internationale lijsten die de aandacht trekken van de media. Immaterieel erfgoed raakt veel gevoelige snaren in de 21ste eeuw en brengt vele belanghebbenden en –stellenden in beweging, daarom is het in de meeste landen van de wereld ook zo’n prominent beleidsthema in cultuurbeleid geworden.

Graantje meepikken

Het is interessant te zien hoe, van zodra er levende dieren bij betrokken zijn, de inschrijving op zo’n inventaris het effect kan hebben van het gooien van een knuppel in een hoenderhok. In verschillende Europese landen merk je dat effect op. Dit is het meest extreem in de discussies over corrida of het stierenvechten in Spanje of Frankrijk.

Opmerkelijk is dat actiegroepen er als de kippen bij zijn om een graantje mee te pikken van de publiciteit en van de energie die de opname in een overzicht van immaterieel erfgoed opwekt. Tot nadenken stemt de recente aanvraag die de anti-corridabeweging in Zuid-Frankrijk heeft ingediend om het lobbyen tegen stierengevechten zelf als traditie of immaterieel erfgoed te laten erkennen. Ludiek, maar niet echt effectief. In de 21ste eeuw kan het opnemen op een lijst van immaterieel erfgoed helpen, om het fenomeen en de toekomst ervan vanuit verschillende perspectieven te bekijken en zo mogelijk een werkbare en breed gedragen consensus te zoeken. Dat is de bedoeling, ook in Vlaanderen.

In de erfgoedsector is men niet blind of doof voor al die spanningen en discussies, maar wordt die energie en passie van de verschillende spelers verwelkomd en gekanaliseerd. Op 20 september 2013 vindt een discussiedag in het STAM te Gent met de titel 'Immaterieel erfgoed en dieren - samen naar praktijkuitwisseling en een ethische code?'.

En ja, het zal gaan over vinkenzetten, duivensport, paardenmarkten, de visjes van Geraardsbergen, valkerij, GAIA en UNESCO... Het doel van een ICE-inventaris is niet alleen te registreren en te markeren dat een fenomeen bestaat en dat het doorgegeven wordt, maar ook aandacht en respect te vragen en aan te zetten tot dialoog over hoe we daar nu verder mee omgaan. Vink die dag misschien al aan in uw agenda.

(De auteur is directeur FARO. Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed en professor erfgoedstudies Vrije Universiteit Brussel.)

 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.