Het Joodse onderwijsdebat - Michael Freilich

De voorbije maand haalde het Joods onderwijs in ons land de media. Dat was niet voor het eerst en ook dit keer werd de lezer veeleer met een vrij negatieve informatieverstrekking geconfronteerd. Toch heeft uitgerekend datzelfde Joods onderwijs heel wat te bieden als het aankomt op methodiek, ethiek en de ontwikkeling van een kritisch denkvermogen.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Om misverstanden uit te sluiten, is eerst deze korte toelichting over de Joodse scholen noodzakelijk: aan één kant heb je scholen die voldoen aan de eindtermen en dus ook subsidies ontvangen. Deze instellingen verschaffen naast het algemene lessenpakket ook bijkomend specifiek Joods onderricht, voor en na de reguliere schooluren. In tweede instantie zijn er de ultraorthodoxe privéscholen die zelf hun lessenpakket bepalen. Beide schoolsystemen haalden het nieuws maar zijn dermate van elkaar verschillend dat ze niet met elkaar verwisseld mogen worden.

Godsdienst en wetenschap

Het principe dat de gesubsidieerde scholen hanteren is Joodse jongeren klaarstomen om te kunnen functioneren in een religieuze wereld waar de wetten van de Thora centraal staan, terwijl men hen tegelijkertijd voorbereidt om na hun schoolloopbaan als volwaardige professionals aan de slag te kunnen gaan in de hedendaagse samenleving. Dat het combineren van een godsdienstige overtuiging met een wetenschappelijke scholing niet contradictorisch hoeft te zijn, bewees Maimonides, de bekendste Joodse filosoof, arts en geestelijke geleerde ooit, reeds meer dan acht eeuwen geleden.

Het spanningsveld dat we kennen tussen de religieuze overtuiging en de hedendaagse wetenschappelijke opvattingen zijn veeleer een zaak binnen de religies zelf. Ook al is men binnen het Jodendom erover eens dat de Bijbel niet steeds een lineaire en letterlijke lezing heeft, toch zijn het juist de dogmatische differentiaties op dat vlak, waardoor de verschillen tussen de stromingen zichtbaar worden.

Dat is overigens geen exclusieve aangelegenheid voor de Joodse gemeenschap, alle religies worden vandaag geconfronteerd met verschillende stromingen, waarbij één groep een conservatieve lijn volgt en gelijktijdig functioneert naast een middenstroom die tegenstellingen tracht te overbruggen en te verzoenen. Het zijn dit soort spanningen die aan de basis liggen van de recente krantenkoppen over het Joods onderwijs.

Conservatief...

Een eerste artikel in de pers ging over de Jesode Hatoraschool in Antwerpen die de erkenning dreigt te verliezen voor een aantal klassen. Zo’n honderd kinderen kunnen hierdoor getroffen worden. De problemen mogen dan ook niet gedramatiseerd worden door een extrapolatie te maken voor gans het gesubsidieerde Joodse onderwijs. Wat dit verhaal wel interessant maakt, is dat het zich voordoet in één van de grootste Joodse onderwijsinstellingen in Vlaanderen, waar ondergetekende overigens zelf nog school liep.

In de eigen gemeenschap wordt druk gedebatteerd over hoe het zover is kunnen komen. De voornaamste conclusies lijken te wijzen in de richting van de inrichtende macht. Waar in de normale praktijk onderwijsspecialisten de beslissingen nemen, treedt in dit geval een groep niet representatieve comitéleden op om de belangrijkste maatregelen door te voeren.

Het gaat om een conservatief comité dat de veranderingen in het onderwijslandschap slechts schoorvoetend uitvoert en te weinig bezig is met het propageren van een wereldvisie waardoor Joodse jongeren met beide voeten in een moderne maatschappij kunnen staan zonder daarvoor hun fierheid over hun religieuze overtuiging op te offeren.

... en niet representatief

Ze zijn niet representatief omdat de schoolpopulatie een groot aantal meer open minded, modern-orthodoxe leden telt die door het comité geweerd worden. De inrichtende macht hanteert daarbij een gebrekkige communicatiestrategie, waarbij kritiek van de ouders als ‘ondankbaarheid' wordt afgedaan. Het is mijn hoop dat er alsnog een frisse wind kan waaien door deze instelling die reeds honderdtwintig jaar Joods kwaliteitsonderwijs levert. De eerste tekenen tot verandering en meer open communicatie zijn nu zichtbaar, hopelijk is dit het begin van een mentaliteitswijziging.

Joodse privéscholen

Het tweede aspect dat in het nieuws kwam, is de aanpassing in het Vlaamse onderwijsdecreet waarbij nu ook leerlingen van privéscholen de kennis die ze opdoen, moeten aantonen voor een examencommissie. Tot nog toe ontsnapten de leerlingen uit deze groep, zoals hun leeftijdsgenoten die huisonderricht genieten trouwens, aan elke vorm van controle.

Volgens de VN conventie over de Rechten van het Kind dienen alle kinderen een opvoeding te krijgen die hen de mogelijkheid biedt om in een multiculturele samenleving alle kansen te krijgen. De opleiding die ultraorthodoxe privéscholen meegaven – vooral voor de jongens – hield onvoldoende rekening met deze richtlijnen. De grote armoede bij de ultraorthodoxe gemeenschap is deels verklaarbaar als uitvloeisel van dit onvolkomen onderwijsaanbod. De voorbije jaren zagen we wel een veranderende trend bij sommige chassidische instellingen, maar die blijven alsnog te bestempelen als “too little, too late”.

De stap die het Vlaamse onderwijsdecreet zet, kan ik dan ook zonder meer toejuichen en met mij ook veel Joodse geloofsgenoten. Menig chassidische ouder verklapte heimelijk blij te zijn dat hun school nu ook verplicht zal worden om de nodige aandacht te besteden aan reguliere vakken zoals taal, wetenschap en wereldoriëntatie. Meer nog, voor de vraag om deze controle in het Vlaamse decreet te initiëren, waren juist ook Joodse actoren de (al dan niet stille) vragende partij.

"Een nieuwe godsdienst"

Dat brengt me bij een volgend aspect. Met het doordrukken van deze verandering is het volgens mij de plicht van de maatschappij om ervoor te zorgen dat deze omschakeling gebeurt met respect voor de eigenheid van de chassidische gemeenschap. Eisen dat kinderen de taal vlot beheersen, rekensommen kunnen oplossen en de problematiek als de opwarming van de aarde kunnen bespreken, is één zaak, verwachten dat ze – tegen hun religieuze overtuiging in – in gemengde klassen met jongens en meisjes zitten of seksuele voorlichting krijgen vanaf hun twaalfde, is een andere zaak.

Het democratische gehalte van een samenleving valt af te leiden uit de omgang van de bevolking met zijn minderheidsgroepen. Het is een zaak van geven en nemen, je kan van de chassidische gemeenschap verwachten dat ze het spel correct spelen maar dan moet je er ook op toezien dat “de karakteristieke eigenheid van die groep geëerbiedigd wordt” zoals de Belgische grondwet dat onverbeterlijk treffend verwoordt.

Maar vandaag duikt de facto een ‘nieuwe godsdienst’ op die geen andere naast zich duldt. Samuel Bamberger, de inspecteur Joodse godsdienst voor de niet-Joodse scholen, legt al langer de vinger op de zere wonde en zei in een interview met De Standaard (17/6/2006): “Laïciteit is een nieuwe godsdienst die allesbehalve tolerant is”. Maar zoals bij de andere ‘religies’ is er gelukkig ook binnen de vrijzinnigheid een gematigde groep die het niet wenselijk acht dat deze ultraorthodoxe laïciteit een gezond principe als het actief pluralisme bewust laat ontsporen.

Voorbeeldige opvoeding

Tot slot wens ik stil te staan bij de Joodse manier van leren die heel wat voordelen biedt en die in de actuele berichtgeving onverminderd onderbelicht blijft.

Een school is niet alleen verantwoordelijk voor een onderwijsproject maar ook voor een opvoedingstraject. Dat opvoedingstraject van het Joods onderwijs komt minder in beeld maar is best indrukwekkend. Joodse scholen worden niet geconfronteerd met gewelddadigheden en pesterijen, internetstalking, vandalisme enz. Ook alcoholmisbruik is onder Joodse jongeren onbestaande en er zijn geen jonge verslaafden, zelfs geen rokers. Er is ons geen enkel geval bekend van een religieuze joodse leerling die door de jeugdrechter omwille van enig crimineel feit of voor het veroorzaken van welke vorm van overlast ook een vermaning, werkstraf, een toezichthoudende maatregel of een verblijf in een open of gesloten instelling kreeg toebedeeld.
 

Zelfdiscipline en ondernemingszin

Dan is er de zelfdiscipline die ontwikkeld wordt door de Joodse opvoeding thuis en op school. Je mag immers niet uit het oog verliezen dat de leerlingen hun religieuze onderricht krijgen in een tiental bijkomende lesuren per week. Vanaf zeer jonge leeftijd wordt van hen een grote inzet en zelfstandigheid verwacht en dat vertaalt zich niet alleen in een verworven discipline maar ook in kritisch denken en ondernemingszin. De wetten van de argumentatietheorie, door sommigen nu als de nieuwe retorica bestempeld, het open debat met de kritische vraagstellingen, elk probleem bekijken vanuit een andere invalshoek, vormen de hoekstenen van het Talmoedische denken.

Dit opvoedingstraject verklaart waarom er verhoudingsgewijs zoveel meer Joodse Vlamingen kiezen voor het ondernemerschap maar ook waarom ‒ als ze geen entrepreneur worden ‒ ze over een arbeidsethiek beschikken om u tegen te zeggen. Als er één punt is waarvoor de Vlaamse bedrijfsleiders het onderwijs met de vinger wijzen, is dat het ontbreken van deze geestesgesteldheid bij de pas afgestudeerde Vlaamse jongeren. Het zou niet slecht zijn, mochten de Vlaamse pedagogen deze positieve eigenschappen van het Joods onderwijs nader bekijken om deze te integreren in het algemeen onderricht.

(Michael Freilich is hoofdredacteur van Joods Actueel.)

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.