Manning: held of verrader? - Björn Soenens

“Hij heeft de vijand niet geholpen, maar is wel schuldig aan spionage”, zegt een Amerikaanse rechter. Is Bradley Manning, de beruchte Amerikaanse klokkenluider, een verrader of een held? Heeft hij echt zo veel schade voor Amerika aangericht? Verdient hij straks een lange celstraf of zouden ze Manning eigenlijk een standbeeld moeten geven?
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Rechter en Kolonel Denise Lind beschouwt het lekken van informatie en het stelen van militaire informatie als spionage. Dat is een duidelijke waarschuwing aan het adres van andere klokkenluiders. Op het lekken van overheidsinformatie staan zware gevangenisstraffen. Bradley Manning, nog net geen 26, kan ruim 130 jaar cel krijgen. Manning, die volgens zijn bazen zijn werk als inlichtingenofficier naar behoren deed, zit al vast sinds zijn 22. De man heeft nog geen prettig leven geleefd.

Tussen de macho's

Bradley Manning groeide op in een boerengat in Oklahoma, verkaste met zijn moeder op jonge leeftijd naar Wales, werd daar gepest voor zijn zwaar Amerikaans accent en omdat hij geregeld flirtte met andere jongens. Tegen zijn zin ging hij in het leger, om zijn studies te kunnen betalen. In het leger werd hij al snel gedegradeerd van korporaal naar gewoon soldaat wegens het aanvallen van een andere soldaat. Naar een van zijn superieuren stuurde hij een foto van zichzelf in een jurk.

In 2009 werd hij naar Irak gestuurd. Dààr was het dat hij in gewetensnood kwam. Hij kon er met eigen ogen zien hoe het leger oorlog voerde, terwijl er eigenlijk amper betrouwbare informatie voorhanden was. Hij raakte gefrustreerd. Manning, amper 1 meter 50 groot, 50 kilogram, beetje ‘nerdy’, babyface met blozende wangen. Als frêle jongeman tussen allemaal macho’s, zag hij veel onrechtvaardigheden en gruwel gebeuren. Als inlichtingenman had Manning toegang tot ongeveer alle geheime informatie, 14 uur per dag, 7 dagen op 7.

Overigens was hij niet de enige: zo’n 3 miljoen andere Amerikaanse ambtenaren en militairen konden die informatie inkijken. Dat is wel héél veel volk dat de staatsgeheimen kan gaan lekken. Verbazingwekkend dat vertrouwelijke documenten door zo velen en zo makkelijk te lezen zijn. Wie zich dan gedraagt als een kind in een snoepwinkel...

Wikileaks

Manning zet in mei 2010 de wereld in rep en roer. Hij contacteert De Washington Post en de New York Times, maar die gaan niet in op zijn aanbod om informatie te lekken. Hij chat over zijn plannen op het internet, met ene Adrian Lamo, een hacker die zich uitgeeft als journalist. Wat Manning niet weet: Lamo is een informant van de FBI en verlinkt hem. Intussen heeft Manning al volop gelekt: 74.000 militaire verslagen uit Afghanistan, 400.000 documenten over de oorlog in Irak en 260.000 diplomatieke telexen. In de chatsessie zegt Manning: “Ik heb de bestanden naar een witharige Aussie gestuurd.” Julian Assange van Wikileaks. Die stuurt meteen beelden de wereld in van een luchtaanval in Bagdad met 8 doden, bij wie bij vergissing twee journalisten van Reuters. De beelden veroorzaken een schok in heel de wereld.

Wikileaks wordt op slag een fenomeen. De Amerikaanse overheid wordt serieus te kakken gezet. President Obama krijgt het schaamrood op de wangen en laat klokkenluiders een hoge prijs betalen voor hun daden, die hij ziet als een groot gevaar voor de veiligheid van de staat. Obama heeft al meer dan 6 mensen laten vervolgen voor het lekken van overheidsinformatie. Dat zijn er drie meer dan alle presidenten voor hem.

Ongenadig harde behandeling

Manning noemt zichzelf een wereldverbeteraar, een pacifist. Hij is naar eigen zeggen geschokt “over hoe de eerste wereld de derde uitbuit”. Voor velen is Manning een held die de Nobelprijs voor de Vrede verdient, of op zijn minst een standbeeld voor moed en volharding. Linkse Amerikanen zoals Michael Moore of Noam Chomsky dragen Manning op handen en beschouwen hem als een icoon van vrije informatie.

De Amerikaanse overheid reageert ongemeen hard tegen hem. Hij brengt enkele maanden door in eenzame opsluiting: 23 uur op 24 zit hij in een cel van 4 bij 2 meter, met enkel een bed, een kraantje, een toilet en 1 boek. Voortdurend wordt hij wakker gemaakt als bewakers hem door het piepgat even niet kunnen zien in zijn cel. Om de 5 minuten vragen cipiers hem of alles in orde is. Het komt neer op een vorm van foltering voor Manning. 1 uurtje per dag wordt hij gelucht. Dan mag hij een wandeling maken in de vorm van een 8.

Blik achter de schermen

WikiLeaks heeft grote opschudding teweeggebracht in de wereldpolitiek. Plots konden we met z’n allen met rode oortjes de vertrouwelijke mail lezen van diplomaten. We kwamen alles te weten over het dubbelspel van de Pakistaanse overheid, over de oliedollars van de Saoedi’s die terugvloeien naar Soennitische terreurgroepen, over de kernwapens in ons Kleine Brogel, over de vervelende kantjes van Sarkozy, Berlusconi of Poetin. WikiLeaks is als achter de schermen kijken. Een inzicht krijgen in hoe ’t er in de internationale politiek écht aan toe gaat. WikiLeaks maakt het onzichtbare zichtbaar. Politiek voyeurisme. Het was dé sensatie van 2010.

We zijn het bijna vergeten, maar In 2002 riep het Amerikaanse weekblad Time 3 klokkenluiders uit tot Persoonlijkheden van Het Jaar. Een zeldzame hulde. Meestal worden mensen die wantoestanden in bedrijf of wereld aan de grote klok hangen, getreiterd of ontslagen. Drie bekroonde whistleblowers die niemand meer kent: FBI-agente Coleen Rowley waarschuwde voor de aanslagen van 9/11 en stuitte daarmee op diep ongeloof. Helaas, 9/11 gebeurde gewoon. Sherron Watkins die frauduleuze praktijken meldde bij energiereus Enron. Het was al te laat. Helaas, Enron implodeerde. Cynthia Cooper die de valse boekhouding van telecomoperator WorldCom blootlegde. WorldCom ging failliet. Helaas.

Klokkenluiders zijn als bijen

De wereld is gezonder mét klokkenluiders. Denk aan het ruimteveer Challenger. Eén van de medewerkers van de ruimtevaartorganisatie Nasa meldde aan zijn oversten dat de Challenger een constructiefout had waardoor een lancering bij koud weer beter werd uitgesteld. De melding werd geheimgehouden en de lancering ging gewoon door. De wereld kon het live zien: de Challenger ontplofte één minuut na de lancering. 7 bemanningsleden kwamen om op die bitterkoude 28 januari 1986. Klokkenluiders? De wereld heeft ze écht wel van doen.

Klokkenluiders zijn als bijen: hun steek is bijzonder pijnlijk maar het diertje laat er steevast zelf het leven bij. De boodschapper moet het bekopen. Als klokkenluiders achter slot en grendel moeten, wie zal dan nog ooit durven geheime informatie lekken naar de buitenwereld? Ook al kan die informatie misschien de wereld wakker schudden. Kijk naar Edward Snowden, de man die aan de wereld duidelijk heeft gemaakt dat de geheime dienst NSA massaal onze internet-en telefoongegevens verzamelt en gebruikt. Wat is de toekomst voor de gezondheid van de onderzoeksjournalistiek, als er geen klokkenluiders meer bestaan?

Eén druk op de knop

Wat zouden we begin jaren 70 geweten hebben over de blunders in Vietnam zonder de gelekte Pentagon Papers door klokkenluider Daniel Ellsberg? Volgens de Nederlandse columnist Henk Hofland vullen klokkenluiders zelfs een gapende leegte. Een pijnlijk hiaat, ontstaan doordat de onderzoeksjournalistiek er de laatste jaren niet op vooruit is gegaan. Er is niet al te veel journalistiek werk meer dat zich uitsluitend richt op het hinderlijke volgen van onze gezagsdragers. Hofland schreef op zijn blog in de NRC: “Stel je voor dat we acht jaar geleden een WikiLeaks hadden gehad, terwijl met leugens en vergissingen de oorlog in Irak werd voorbereid. Had de wereldgeschiedenis dan een andere wending genomen?”

Lekken is ook zo veel makkelijker geworden. Alles is digitaal. Eén druk op de knop en je bestand vertrekt naar een verre overzeese bestemming. Floep, en het is gebeurd. Vroeger was dat wel anders. Dan moesten klokkenluiders documenten uit een kast halen, stiekem en luidruchtig fotokopiëren. Een werk met grote persoonlijke risico’s.

Niet meer te stuiten

De Amerikaanse overheid schermt met het argument dat zulke informatie in handen kan komen van de vijand. Zo wil bijvoorbeeld een hardnekkige mythe dat bij het doden van Osama bin Laden informatie van Wikileaks op zijn pc werd aangetroffen. We weten niet of het klopt. Obama en zijn regering claimen dat gelekte informatie burgers en coalitiegenoten in gevaar brengt. Het Amerikaanse Ministerie van Defensie heeft nochtans toegegeven dat haar bronnen en praktijken niet door de lekken zijn geschaad. De gelekte diplomatieke telexen hebben sommige landen allicht voorzichtiger gemaakt in hun communicatie met de VS. In het achterhoofd: wordt deze telex ooit zomaar op het internet gegooid? Maar échte schade? Nee. Veel erger voor de Amerikaanse overheid: dat die niet in staat blijkt om vertrouwelijkheid te garanderen. Daarom is er al het één en ander veranderd: zo is de databank van Buitenlandse Zaken niet langer toegankelijk voor militairen en burgermedewerkers van het Pentagon.

Onthullingen zijn niet tegen te houden, welke karaktermoorden ook gebeuren, hoe veel Mannings er ook worden veroordeeld. Het internet is zo machtig, zo alomtegenwoordig, dat onthullingen niet te stuiten zijn. Voor elke Manning die wordt opgepakt, of elke Snowden die asiel moet vragen, komt er wel een nieuwe in de plaats. Zijn klokkenluiders een godsgeschenk? Misschien. Allicht behoeden ze de wereld voor nog meer onheil en waarschuwen ze voor wantoestanden. Zoals Mahatma Ghandi zei: “De waarheid schaadt nooit een zaak die rechtvaardig is."

(Björn Soenens is Amerikawatcher en chef buitenland van VRT Nieuws.)