"Het proces van de eeuw" in China

Het is in België wellicht niet meteen het zomerse toogthema van de dag, maar hier in China zijn publiek en media sinds vorige week compleet in de ban van het proces tegen voormalig politiek topfiguur Bo Xilai. Bo, partijleider van de miljoenenstad Chongqing, werd lange tijd getipt als kandidaat voor het Vast Comité, het hoogste machtsorgaan van de Chinese Communistische Partij. Zijn spectaculaire val, begin vorig jaar, viel samen met een moordzaak waarbij zijn vrouw betrokken was. Het proces valt inzake publieke belangstelling best te vergelijken met de zaak-Dutroux bij ons, en wat betreft politieke uitstraling met een Agusta- of André Cools-affaire. Maar dan in een traditioneel gesloten land, een land met 1,3 miljard inwoners.

Gu Kailai (mevrouw Bo) vergiftigde een Britse zakenman met wie ze een langdurige zakelijke relatie had. De Brit – Neil Heywood – zorgde er onder meer voor dat een luxueuze villa die Gu in Frankrijk had gekocht, via een financiële constructie onder de Chinese radar zou blijven. Hij zorgde ook voor het versluizen van duister familiegeld van de Bo’s naar het buitenland. Maar precies omdat Heywood te veel wist, en omdat hij volgens mevrouw Bo een bedreiging werd voor haar zoon Bo Guagua (die in de VS studeert), moest hij verdwijnen. En zo geschiedde, op 14 november 2011. Officieel stierf Heywood aan een overdosis alcohol.

De toenmalige politiechef van Chongqing, Wang Lijun, dekte de zaak voor mevrouw Bo toe. Maar de affaire dreigde uit de hand te lopen en eind januari 2012 ging Wang erover praten met zijn baas, Bo Xilai (foto). Die ging door het dak en ontsloeg zijn politiechef . Bevreesd voor zijn leven vluchtte Wang naar de naburige stad Chengdu, waar hij politiek asiel vroeg op het Amerikaanse consulaat. Maar in plaats van naar de VS te vliegen, werd hij overgedragen aan de Chinese autoriteiten. De affaire kwam in de openbaarheid, het lot van Bo was bezegeld.

De val van Bo Xilai

Intussen zijn mevrouw Bo en politiechef Wang al veroordeeld (respectievelijk tot de doodstraf met opschorting en 15 jaar cel). Bo Xilai zelf werd afgezet, verstoten uit de partij en tenslotte beschuldigd van corruptie, verduistering van overheidsgeld en machtsmisbruik. Dat laatste slaat op zijn pogingen om de moordzaak in de doofpot te stoppen. De aanklacht van corruptie en verduistering heeft te maken met geld dat de familie Bo de voorbije vijftien jaar op onrechtmatige wijze zou hebben ontvangen van allerhande zakenlieden.

De val van de machtige partijbons in Chongqing kwam de nieuwe leiders in Peking niet ongelegen. Bo had zich in zijn thuishaven opgewerkt tot een onwaarschijnlijk populair figuur. Hij voerde een populistisch – en geldverslindend – beleid, gebaseerd op een harde aanpak van de criminaliteit en een sociaal programma met goedkope woningen voor de minderbegoeden. Hij greep ook terug naar de maoïstische tradities, met de massasamenzang van rode liedjes op het centrale plein van Chongqing als hoogtepunt.

Maar Bo gedroeg zich ook als meedogenloos machtspotentaat, die critici zonder pardon in de cel liet belanden. En bovenal, hij stak zijn nationale ambities niet onder stoelen of banken. Tot begin 2012 twijfelden weinigen er dan ook aan dat hij zou doorstoten tot de top van de partijcenakels. Maar in China kan zo’n ambitieus gedrag averechts werken. Low profile en achter de schermen lobbyen is hier de beste manier om het te maken. Sowieso had Bo weinig vrienden in Peking. Volgens de New York Times zou hij voormalig president Hu Jintao en andere hooggeplaatste politici zelfs hebben laten afluisteren.

Onwaarschijnlijk niveau van transparantie

Tussen Bo’s afzetting en de start van het proces ging er bijna anderhalf jaar voorbij. Ontelbare keren werd in de media gespeculeerd over de timing. Vorige herfst beweerden sommigen nog dat de veroordeling achter de rug moest zijn vóór het vijfjaarlijkse partijcongres, waar de nieuwe leiders hun aantrede zouden maken. Dan heette het dat de zaak beklonken moest worden vóór de jaarlijkse zitting van het Volkscongres – het Chinese parlement – in maart. Niets van dat alles dus, het proces is pas vorige week begonnen.

En hoe. Terwijl velen zich verwachtten aan een snelle afhandeling achter gesloten deuren, kozen de autoriteiten voor een open aanpak. Op het eerste gezicht verschilt het proces niet veel van een rechtszaak bij ons of elders in het westen. Maar het gerecht in China is weinig meer dan een verlengstuk van de politiek – van de partij dus. Scheiding der machten is een onbekend begrip hier. En alles wat met juridische procedures en processen te maken heeft is normaal gehuld in een waas van discretie en geheimhouding. En nu, voor het eerst, wordt een onwaarschijnlijk niveau van transparantie bereikt.

Het hele proces wordt door de rechtbank via het internet in de openbaarheid gebracht (met Weibo-berichten, te vergelijken met Twitter). Ook de straffe verdediging van Bo wordt uit de doeken gedaan, dus niet alleen wat past in het kraam van de powers that be. Nooit gezien in China. Het proces tegen de fameuze Bende van Vier in de jaren zeventig werd ook gedeeltelijk getoond aan het grote publiek, maar toen ging het om een puur politieke en georkestreerde show in turbulente tijden.

Smeuïge details en persoonlijke onthullingen

En zo vernamen we dat een combattieve Bo fulmineerde tegen zijn vrouw – “zij is gek en liegt voortdurend” – en tegen hoofdgetuige Wang Lijun – “hij heeft een abominabel karakter en verspreid voortdurend geruchten”. De aanklachten ridiculiseert Bo (al geeft hij wel toe ‘wat fouten’ te hebben gemaakt). Heel anders is dat dan de gebruikelijke gedweeheid van beklaagden in China, die doorgaans lijdzaam schuld bekennen in de hoop op strafvermindering.

We hoorden smeuïge details over het gedrag van de beklaagde. Zo vertelde voormalig politiechef Wang hoe Bo hem tijdens een discussie over de moordzaak een klap gaf met als gevolg “dat mijn mond bloedde en er vocht uit mijn oor kwam”. Niet waar, antwoorde Bo, “ik heb daar de fysieke capaciteiten niet toe, en ik ken niets van boksen.” Wel gaf hij toe dat hij in de jaren negentig wat buitenechtelijke affaires had, wat de relatie met zijn vrouw niet bepaald bevorderde. En op de laatste procesdag vertelde Bo dat de politiechef een oogje had op zijn vrouw. Dergelijke persoonlijke onthullingen zien hier in China zelden het daglicht.

Strijd tegen corruptie

Maar bij al die verrassende openheid mogen we niet vergeten dat alles toch binnen wel afgebakende krijtlijnen blijft. Buitenlandse journalisten mogen het proces niet bijwonen (“te weinig plaats”), op de persconferenties van de rechtbank mogen geen vragen worden gesteld, en de tweets van het gerecht worden natuurlijk zorgvuldig geredigeerd. Iets wat het imago van de almachtige partij zou schaden komt ongetwijfeld niet naar buiten. Na sympathiebetuigingen voor Bo van een deel van het internetpubliek werden er na de eerste procesdag al wat minder citaten van de beklaagde verspreid. Af en toe blijken eerder gepubliceerde berichten te zijn gewist en vervangen door gecensureerde versies.

De nieuwe leiders in Peking voeren sinds hun aantreden een sterk gemediatiseerde strijd tegen de corruptie. De harde aanpak van een voormalige big shot kan best worden gebruikt als afschrikwekkend voorbeeld. Maar hoe ver wil het establishment echt gaan in het uitroeien van corrupt gedrag? De voorbije weken werden verscheidene mensen opgepakt, nadat ze toppolitici hadden opgeroepen om de omvang van hun bezittingen publiek te maken. De partij blijft paranoïde trekjes vertonen als het gaat om kritiek die aan haar controle ontsnapt.

Het proces tegen Bo is afgelopen. Dat de beklaagde schuldig zal worden bevonden lijdt geen twijfel. Het is nu alleen wachten op de strafmaat. Speculaties gaan van 15 jaar (zoals de gewezen politiechef) tot levenslang, of zelfs de doodstraf. En natuurlijk, grapjes op het internet kunnen niet uitblijven: de beste straf voor Bo is levenslang, samen met zijn vrouw in één cel.